Қамбар батыр (11-бөлім)

Қалмақтың атын түсіріп
Атқа жарып кенелді.
Аралаған Келменбет,
Жоғары мен төменді,
Естімей қазақ қалған жоқ
Қамбар батыр дегенді,
Турашыл болып уақтында
Басқарып өтті көп елді.

Сегіз күн бұлар жол жүріп,
Сүйдін деген қалаға
Қаптап тобыр барады,
Түнде келіп қамады
Бейқам жатқан қаланы
Келістіре шабады.
Қазынасын ханының,
Алтын-күміс көп екен,
Қалдырмай бәрін алады.
Өрістегі малдарын
Қалдырмай айдап барады.
Төрт кісісі өліп тобырдың,
Бұлардан шығын шамалы.
Мақтым хан өліп майданда,
Тарылды қалмақ заманы.

Ойран болып қаласы,
Көңілдері жаралы.

Жиып алып жолдасын
Батыр елге қайтады.
«Есебін ал, – деп, – бұл малдың»
Батыр Қамбар тобырға
Өсиет қылып айтады.
Қайнап, өршіп қайраты,
Құмары ердің тарқады.
Қазақ, қалмақ – екі жақ
Қайратын ердің байқады.
Қалмақтың сүйтіп дәулетін
Судай төгіп шайқады.

Бұлар қалмақты шауып, өз елдеріне жақындағанда,
тобырдың Тоқмамбетін батыр мен Алшыораз елге хабар
беруге шаптырады.

Әзімбай жазған жолдас қып
Елу кәрия қасында,
Қарауылдап отырды
Бір төбенің басында.
Қамбар менен Алшыораз,
Жолдас-жоба баршасы
Аман келсе осында,
Шет жерге жақсы үй қондырды
Қолымыздың басында.
жігіт көрінді
Тамаша мен пошымға.

Қамбар менен Алшыораз
Тоқмамбетті жіберді,
«Амандықты айтқын»,– деп,
«Қалмақты шауып қайттым»,– деп,
«Бізден сәлем айтқын», деп,
«Біз барғанша дем алып,
Тыныштық алып жатқын», – деп,
Мақтанбайды ер Қамбар
Дұшпанның көңлін бастым деп,
Сүйдіннің халқын қаратып,
Сөз кірісін аштым деп.

Әзімбай ертеменен тұрып, көңілі тасып, жақсылықты
сезгендей, жүрегі алып-ұшып тыныштық ала алмай,
төбенің басына шығып қарап тұрғанда, шауып келе
жатқан бір адамды көреді.

Ертемен тұрып Әзімбай,
Ұйқысынан оянып,
Тұрғанында төбеде,
Біреуді көрді алыстан
Келе жатқан шапқылап,
Аты терге боялып.
«Сүйінші!» – деді келді де,
Әзімбай қалды қуанып.
Бастан-аяқ сөйледі
Көргенін тегіс қалдырмай,
Тоқмамбет те ер екен
Екпіндеп сөйлеп сыбанып.
– Қимылдағын, кәрия,

Енді болды құдалық.
Қуанғанның белгісі,
Айтып салды Әзімбай:
– Той тамаша қылалық,
Қалағаның ал! – деді,
Тоқмамбетке сұранып.
Қимылдаңдар, ағайын,
Кетпесін бұл іс шұбалып.

Әзімбай келіп қарсы алды
Екі жүз кісі шығарып.
Жүремін десе ауылына,
Жібермеді батырды
Үлкен-кіші жабылып.
Жеңгесі мен балдызы
Алдынан шықты бұралып,
Қыз-келіншек шулайды
Жан-жақтан келіп құралып.
Емшегі шыққан балдыздар
Төсін басып ұялып,
Жақсы-жаман жігіттің
Бәрі де болды сыналып.

Кілем төсеп есікке,
Кіргізді үйге құрметтеп,
Ізеттік іс бір өрге?
Назым келіп қол алды
Ғашықтарша бұрынғы,
Солардан қалған сүндет деп,
Дастарқан жайып сылдырлап

Жеңгелері көлбектеп,
Құйылып қымыз, ет келді,
Үстін-үстін өрнектеп,
Қыз бен күйеу қалжыңдап,
Отыра берді ермектеп.
– Шаршап келдім, ұйықтаймын,
Төсек сал, жеңге, жөндеп, – деп.
Тамашамен таң атты,
Күлкіменен күн баты,
Батыр көріп құрметті,
Үш күн өтті сәулетпен.

Әзімбай балаларын қасына алып, қызын дәулетіне
сәйкестеп жөнелту қамына кірісті. «Барлық не дегіз
бейді, жоқтық не жегізбейді» деген емес пе, барлықтың
арқасында жұрт сүйініп, дұшпан күйінгендей етіп, батыр
мен қызын ел көшкендей етіп, еншісін толықтап жөнелтті.
Осындай дәулетпен батыр еліне келіп, тоқсан үй тобырын
қуантып, алып келген дүниесін ортаға салып, аяқ жетер
жердегі елге хабар беріп, бір үлкен ат шауып, жамбы
атқызып, сайыс-күресі бар – тамашалы той істеуге кірісті.

Қамбар айтты: – Алшыораз,
Сендер маған той қылма.
Үш күн жаттым күйеу боп
Назым сұлу қойнында.
Қайтамын, – деді, – еліме.
Көңлімдегі өзімнің
Бір той қылмақ ойымда,
Өзің білгін, тобырым,

Қанша мал жетер союға.
Еліне хабар береді
Әзірленіп тұруға.
Қимылдаңдар, тобырлар,
Той қылмақ болса ойыңда,
Батыр қашан келед деп,
Тосып жүр тобыр жолында.

Күйеу мен қызды байдың қайтаруы:

Назымға тіккен отау деп,
Кең сазға жайлап қондырып,
Жасаймыз деді бір үлкен
Ел көрмеген той қылып.
Мың үй тікті қатарлап,
Арасын көше жол қылып,
Мейманды тосып тұрсын деп,
Парлап жігіт қойдырып.
Тобыр сондай той қылды,
Есепсіз мал сойдырып,
Риза қылды көп елді
Сыйлауменен тойғызып.

Батыр Қамбар елге айтты: Ат қонаға жіберіліп, тарту
сый болады, тоғыз күндей тамаша болады деп айтты:

– Тоғыз күн қонақ болады,
Қонаға атты жөнелтіп,
Есебін аттың алады.
Тура бес жүз шамалы.

Тоғыз жүз алтын, жүз жамбы, –
Бас аттың болды бәйгесі,
Тоғыз құндыз, он бір сілеусін,
Арыстан, жолбарыс терісі
Алдыңа алып салам деп,
Алтайы түлкі тоғыздан
Қарасаң көзің талады.
Отыз атқа бәйге бар
Озғандары алады.
Осылай болды батырдың
Жұртқа берген хабары.

Атты былай жөнелтіп,
Күреске шықты сайыспен,
Қандай қиын күресу,
Қабырғасы сытырлап,
Бақайшағы майысқан
Талай палуан келіпті.
Күреспекке алыстан.
Тоқмамбет деген жығыпты,
Жігіт екен арыстан.
Он түлкі берді алтайы,
Ел сүйініп қалысқан.
Бес құндыз болды бәйгесі
Қатындардың жарысқан.