Адай шежіресі (3-бөлім)

Екінші, Табын Тоғымнан—
Жаманкерей бай туған.
Тыңдасаңыз, әлеумет,
Жалықпайын айтудан.
Бәйбішеден туғаны,
Екі бала болғаны:
Амандәулет, Ақдәулет,
Келейін қалмай соңынан.
Екінші алған әйелден—
Жылқышы бала туылған.
Сәдірбек пен Дауылтай—
Ақдәулеттен туылған.
Туылған екен бес бала
Амандәулет атаңнан,
Өніп-өсіп өркендеп,
Келеді қалмай қатардан.
Абыз бенен Жиенбет,
Қожамберді, Бүргемен,
Әшебек болып атанған.
Екі бала тағы да
Жылқышыдан туылған.
Байғазы мен Сәтік деп,
Аттары жақсы қойылған.
Байғазыдан төрт бала:
Ебес пенен Сармантақ,
Кедейқұл менен Малғара.
Сәтіктен де төрт бала—
Маясар, Қаспақ, Екібай,
Төртіншісі Жаулыбай—
«Сегіз арыс» осылар.

Бұларға келіп бірігіп,
Туатай да қосылған.
Таңбасы «тарақ» білсеңіз,
Бұлар Тарақты Табын атанған.
Тағы сөзді бастайын,
Үшінші бала Бозымнан.
Шежіреден табылған,
Сөзімді тыңдап, қарашы,
Бұларға кімнің таласы-ай.
Тыңдаушы дұрыс болмаса,
Кетеді сөздің мазасы-ай.

Туылған екен үш бала
Бозым деген атаңнан:
Асан менен Тоқсық, Қайыр қожа.
Тыңда, халқым, сөзімді,
Мақтамаймын өзімді.
Шежіреде сөздер көп,
Айтылып жатыр нешеуі.
Бір Алла өзі білмесе,
Дүниеге келген адамның
Білінбес анық есебі.
Көзімен көрген ешкім жоқ,
Халықтың білгір көсемі.
Бастайын сөзді Асаннан,
Белгілі елім қашаннан.
Неше шайқы, пір өтті,
Не арыстан ер өтті,
Қиқу салған дұшпанға
Ерлер өтті жасанған.
Батырлар да көп өтті
Жауын көрсе қасарған.
Асан—біздің атамыз,
Екі әйел алыпты.
Бірінші алған әйелден
Екі бала болыпты:
Әжімбет пен Аталық,
Жолымбет тағы болыпты.
Күскентайдан тағы да
Екі бала болған-ай,
Кеуліңе болсын орнықты.
Елкелді мен Қожасейіт
Атын жақсы қойыпты.

Қожасейіттен туылған,
Нүрке менен Төлей-ді
Өніп-өсіп атадан,
Тұқым жайып көбейді.
Есіткендер сөзімді
Менікін бөтен демейді.
Нүрке деген атаңнан
Төрт бала тағы дөрейді.
Аты Сартай, Сазан-ды,
Сазан палау етем деп,
Жабылып талап қазанды.
Ендігі қалған екеуі—
Тәуше менен Көкше еді.
Енді Төлейден туған Бөлек-ті,
Бөлектен туған үш бала:
Өтей, Мерген, Жанқара.
Осылардың ішінен
Ер Барақтың жолдасы
Бармақ батыр шықты деректі.
Елгелдіден туылған
Асан менен Сөкей-ді,
Бұтақ жайып көбейді.
Енді Кішкентайдан туылған
Әлібай мен Толыбай,
Бұтақтатып бұларды
Айтайын, халқым, тағыда-ай.
Толыбайдан туыпты Мұрат пенен
Өтеміс, Сағырменен үшеуі,
Айтылған сөз осылай,
Жазылған екен есебі.
Бұларды жазған кім десең,
Өкімұлы Тәждәулет—
Өтіп кеткен кешегі.
Мұрат деген атамыз
Үш некелі болыпты.
Бірінші алған әйелден:
Ақбай менен Сарыбай.
Ақбайдан туған кім десең,
Алшынбай менен Жиенбай—
Екі бала болыпты.
Екінші алған әйелден
Тоқамерген туыпты.
Тоқамерген баласы:
Мүсіреп пенен Боқан-ды.
Үшінші алған әйелден:
Үйсінбай менен Қамбар-ай,
Шежіре сөзі осылай,
Құлағың сал, шалдар-ай,
Үйренем деген балдар-ай.
Ескертіп, айтып кетейін,
Айтылмай қалған кім бар-ай?!
Боқаннан Тоқа туыпты,
Тоқадан туған Мыңжасар.
Мыңжасардан үш бала—
Баспай менен Қарашбай,
Қасбай тағы туыпты.
Баспайдан туған кім десең,
Білдірейін, білмесең,
Құлымбет пен Жолымбет.
Білмесең ата-тегіңді,
Осы арадан танып өт.
Қараш бай деген атаңыз
Екі әйел алыпты.
Әуелгі алған әйелден:
Құлтай, Жолай, Қошнияз,
Екінші алған әйелден:
Қадірқожа, Нұрқожа.
Барлығын қосып айтқанда
Бес баласы болыпты.
Өркендеп өсіп, көбейіп,
Қысқартып айтып келгенде,
Бір қауым халық болыпты.

Өтеміс деген кім десең,
Нанбайсың ғой, әлеумет,
Дәлелін айтып бермесем.
Отырады екен сырт беріп,
Жан қарамай адамға.
Өйтіп айтқан жақпайды,
Қанша айтқанмен жаманға.
Болмаса да теріс мінезі—
Сол себепті атанып,
Өтеміс аты қойылып,
«Желке» болып келеді.
Желкеден туған Көлбай-ды,
Сөйлер сөзім ыңғайлы.
Есіткендер сөзімді
Аяқасты қылмайды.
Қолбайдың екі баласы-ай,
Ырысымбет пен Төлес-ті.
Екі жақсы бас қосса,
Ойласып істер кеңесті.
Екі жаман бас қосса,
Салады екен төбелесті.
Ырысымбеттен туылған
Қойлыбай, Теке, Мамағың
Өніп-өсіп өркендеп,
Оңғарған Алла талабын.
Бір Алласы жар болып,
Құтты қылған қадамын.
Осы Желке халқынан
Ұлама, ишан көп шыққан.
Қадірлі болған халқына,
Қадірлі ерлер көп болған.
Бір туса да атадан
Ақыл, ой тең болмаған.
Жаман болса жақының
Дұшпанға қолдан ар кетер,
Сенімен бірге болмаған.
Сағыр деген бұл адам
Желкенің бұл да інісі.
Себеппенен айрылып,
Қоңырға барып қосылып,
Бөлектенген жүрісі.
Шежіреде осылай
Әңгіменің дұрысы.
Білсеңіздер айтыңдар,
Бола қойса егерде
Әңгімемнің бұрысы.
Төрт жалпақ тіл болғанда,
Бір бөлімі осы екен
Әңгіменің желісі.
Тағы да айтып өтейін,
Әлібайдың балдарын.
Талапты болсаң, азамат,
Сөз жүйесін аңғарғын.
Әлімбет пенен Келімбет—
Бәйбішеден туыпты.
Екінші мынау әйелден
Тоқымбет бала болыпты.
Әлімбеттей атаңыз
Екі әйел алғаны,
Бақытты болып балдары.
Бірінші бәйбішеден
Олжасы, Сөкей-ді.
Екінші әйелден
Айтқұл, Дәулет болыпты.
Тұқымынан бұлардың
Бесарық деген бір бала
Дүниеге келіпті.
Сексен деген атамыз
Сұлтан деген баласын
Хиуа деген қалаға
Медресеге беріпті.
Бірнеше жыл оқыған
Бақытты болған жан екен,
Ғылымы жақсы қоныпты.
Зердесінен қайнар ашылып,
Білімге бай болыпты.
Жақсы көріп ұстазы:
—Ұстайсың,—депті,—ғылым нұсқаны.
Қожияз деген кісі екен:
—Бақытты бол, балам, деп,
Рұқсат бердім саған, деп,
Еліңе аман бар, деді,
Мешітіңді сал,—деді.
Көлденең таудың үстіне,
Ащыбұлақ жерінен,
Сұлтан ақын сонан соң,
Мешіт салынып болған соң,
Адай менен Табынның
Оқытқан екен баласын.
Халық үшін туған кісі екен,
Көрген адам нанасың.
Баласын елдің оқытып,
Білім берген талайға,
Шығарды шәкірт данасын.
Жолым ақын, Бексұлтан—
Қосайдар қарттың баласы.
Сағын ақын және де
Нұрбаулы, Әбу Танаумен—
Оқыған екен Адайдан.
Дін шариғат жолымен
Айырған ақ пен қарасын.
Не қыламын бұрмалап,
Сөйлейін сөздің сарасын.
Ажал құрық салған күн
Бәрің қалмай, барасың.
Талай кезіп жырладым,
Мен халқымның арасын.
Алуан-алуан жүйріктің
Көрдім байқап шамасын.
Сұлтан ақынға оқыған—
Жантай ұлы ақын, от ақын.