Әсет пен Ырысжан айтысы (3-бөлім)

Орнығып ойқастамай сөйлеселік,
Екі сөз түгел келсе бір шартына.

Ырысжан:
Біріміз ойда, біріміз қырда екенбіз,
Мұқтаж көңіл, барабар мұңлы екенбіз.
Он алты, он жетіде айырма жоқ,
Арамыз бір-ақ жылдық құрбы екенбіз.
Көркем сөйле, жұрт тыңдап көңілденсін,
Отырған халайыққа үлгі екенбіз.
Шешен тіл шебердің өнері ортақ,
Әр жерде ақылдыға бұлды екенбіз.

Әсет:
Өлеңге ағып тұрған жел екенбіз,
Жиылып тыңдаушыға дер екенбіз.
Он алты, он жеіде айырма жоқ,
Арамыз бір-ақ жылдық төл екенбіз.
Көңілің баласынбай жаңа орнықса,
Қашалық Семей жаққа, кел екеуміз!

Ырысжан:
Қарқабат, Қаракесекті етпеймін бел,
Аузымнан аһ дегенде зайлайды жел.
Жігіттің қыз алатын түрі қандай,
Нарқыңды айрайын қасыма кел.

Әсет:
Мұраты қыз бен жігіт – алған берген,
Басынан дәурен өтсе, арман көрген.
Құда түсе келгем жоқ, қыз айттыра,
Түрімді көрем дейсің салған жерден.
Қасына кәрі қыздың бармаушы едім,
Бересің, барсам, орын қай жерден?

Ырысжан:
Көшкенде жылқы айдаймын күрең кермен,
Бозбала айқайласа сүреді ермен.
Қасына қыз шақырса, қорғанбай кел,
Аласың қыздан орын сүйген жерден.
Босағада отырып үйреніп пе ең,
Жабыса кетуші ме ең тиген жерден?

Арқада Абылай, Бөкей хандарым бар,
Ел кезген кедейлікпен аңғарың бар.
Әлде сен сонан қорқып отырмысың,
Бұтыңда жыртық-жыртық шалбарың бар.

Әсет:
Өнерлі би, үлгілі хандарым бар,
Қадірлі, қасиетті жандарым бар.
Туысыма шыдамай сауды қылдым,
Әйтпесе, күн көрерлік малдарым бар.
Жақсының бір жамансыз күні болмас,
Бір киер көрушіге шалбарым бар.
Семейдің мырасымен таныс болсаң,
Осы жерде өліп кетсең не арманың бар?!

Ырысжан:
Қу бала-ай, сөз табасың не керектен,
Қай сөзің дәл тиеді зеңбіректен.
Олай десең, қасыма қорғанбай кел,
Ер сүйегін танимын кебенектен.

Әсет:
Қол қойдым осы қыздың данасына,
Көздеріңмен көрмесең нанасың ба?
Алдап айтқан сөзіне аңқау басым,

Аңдамай жетіп бардым қыз қасына.
Дұшпаны өзі алдына келгеннен соң,
Бетімді тырнап алмай аясын ба?
Әркімнің өзі шыққан тауы биік,
Әсеттің беделіне қарасын ба?

Ырысжан:
Шапқан бірдей болмайды желгенменен,
Мен жар болман, көңіліңді бөлгенменен.
Алдағанға келесің адыраңдап,
Не бітірдің қасыма келгенменен?
Ел аралап жүрген бір сері десем,
Бар екен талай мінің жөнделмеген.

Қарасам шалбарыңа жалбыр-жұлбыр,
Алдағанға көнесің, надан қылжыр.
Әншейін келемеж қып кел дегенге,
Келуін шын өңмеңдеп, құдай ұрғыр!

Әсет:
Сүйкімсіз қай-қайдағы сөзге барсың,
Құрбыңа қызыл гүлдей ынтызарсың.
Итті де шақырып ап ұрмаушы еді,
Қос қыртыс, екі сөзді сайқал қарсың.

Кигенің аяғыңа шегелі етік,
Сылқым жаралар ма сенен өтіп,
Сүйкімсіз, шақырғанда сүйте ме екен,
Заматта бұзыласың қылт-сылт етіп.
Қасыңа сырыңды алса шайтан келмес,
Алдарсың әзәзілдей бір бұлт етіп.
Сыртың адам, шақпалы тілің жылан,
Қараң қалғыр, барасың қайда кетіп?

Қос түйме омырауыңа жарасып тұр,
Келіп ем ұстайын деп, әуес етіп.

Ырысжан:
Қой бала, бұл сөзіңе сене алмаймын,
Сөзіңе алдап айтқан көне алмаймын.
Иесі бар түймемнің, қолқалама,
Құның жетпес қымбатты бере алмаймын.
Семейден бір салт атты келіпті деп,
Соңыңнан жолаушының ере алмаймын.
Сайда саның, құмда ізің көрінбейді,
Бір кетсең Қарқаралыдан көре алмаймын.

Әсет:
Қарашы мына қыздың айтқан сөзін,
Қадайды аудармастан екі көзін.
Жатақта нан жеп жүрген кедей қызы,
Маған түйме бермейтін кімсің өзің?
Сен құрғыр, жолаушыны менсінбейсің,
Ежелден тар болмаса сыр мінезің.
Байқағанға паңдығың толып жатыр,
Ұқсайды ібіліске бойкүйезің.

Ырысжан:
Аяулы Әсағаңнан санасы бар,
Бойымда түйме деген жаласы бар.
Түймемді ебін тапсаң ұстар едің,
Санаулы төрт-ақ жұмбақ бағасы бар.

Жол тауып жүре алмасаң көзіңнен көр,
Сөз тауып шеше алмасаң өзіңнен көр.
Төрт сөзді түгел тәмам таба алмасаң,
Түймем саған тимейді өзіңнен көр.

Ізденіп таба алмасаң далаға кет,
Екі көзің телміріп қалаға кет.
Түймемнің төрт-ақ ауыз жұмбағы бар,
Таппасың дамбалыммнан садаға кет!

Әсет:
Ерегес майдан қылдық екеу ара,
Соқтығысып алайық жеке дара.
Қорғанып қыз жеңер деп отырғам жоқ,
Жұмбағың төрт мың болсын, сөйлеп қара.
Байлап қой, төрт сөзіңе уағдаңды,
Жоруы бірімізге бір масқара.

Қыз айтты ә дегенде бір жұмбағын:
«Аузыма ағытылып кір жұмбағым!»
Отырған Қарқаралдың хан, қарасы,
Жүйріктен екі қыран сөз тыңдағын.

Бір сарай нұрланады жалғыз «Мим» мен,
«Ра» мен «Нун», «Ха» менен «Зи» оған ерген.
Бұл бес харіп бес сөздің бесеуінде,
Білдің бе мағынасын қайдан келген?

Және де бір бәйтерек шыққан биік,
Көрінер көлеңкесі көкке тиіп.
Жемісі мәуесімен жарасулы,
Сенімді сегіз бұтақ тұрған иіліп.

Ол бұтақ қорқытады жүрек шайып,
Теректің жапырағын елге жайып.
Жұмыотқа шағып ішіп екі ителгі,
Өргізіп шығарады бір бидайық.

Әз атаның баласы жалғыз қалып,
Сегіз-тоғыз лашындар жүрер шалып.
Ішінде отыз-қырықтай құзғындар бар,
Үш жылда бір нәр татар өліп-талып.

Баршасын таратады бір ителгі,
Жапалақ жалбаң қағып шыр айналып.
Ішінде жүзден аса күйкентай бар,
Олар да қорек қылар тышқан қағып.
Асқан ақын даңғайыр болсаң дағы,
Әсеке, таба алмассың мұны қағып.
Бір теректен осынша құс өргізіп,
Алып кел, атын атап, белгі тағып.

Әсет:
Бір сарай нұрланатын Меке де дүр –
«Мим», Хажы – парыз бай кісіге хақтан келген.

«Нун» – намаз, «Ра» – руза, «Зи» – зекет дүр,
Парыздың енді бір иман білген.
«Хи» – хажы, исламның бесіншісі,
Кәнзарах мағынасында көзім көрген.
Сұрасаң әділ кеңес көпке кеткен,
Көңіліңді сөз кемітіп өкпелетпен.
Бәйтерек жапандағы-ақ падиша,
Көңілі ұлықтықпен көкке жеткен.

Ұлық тақтан таймайды халыққа жақса,
Қатын байға еркелер бала тапса.
Иілген сегіз бұтақ – сегіз сенат,
Жайлыған жапырағы – қағаз ақша.

Алла деген пенденің тұрар бағы,
Ақынның жарамайды сыңаржағы.

Бәйтеректе жұмыртқа шағып ішкен,
Ояз бен помощник дуандағы.

Қазақың Сарыарқада елі жиі,
Жетіп тұр қызыл тілден сөздің иі.
Бір бидайық – ел жейтін жебір болыс,
Әлгі сегіз лашын – сегіз биі.

Бақты кісі күледі бағы кемге,
Құдайдың риза бол берген демге.
Отыз-қырықтай құзғының – елубасы,
Үш жылда нәр татқаны он бес теңге.
Сайлауда шарын салып соны алады,
Оларға не пайда бар онан өңге?

Ел мазасы кетеді мұндайлардан,
Халыққа тыныштық болсас ыңғайлардан.
Жемтік жеген құзғындай желөкпелер,
Он қаршыға – страшын ыңғайлаған.
Сотқар, содырды түзеткен бір судья,
Жапалақ-жасауылдар шыр айналған.