Әсет пен Кәрібай айтысы (2-бөлім)

Әсет:
Кәрібай, ұзын қандай, шолақ қандай?
Қадірлі ғазиз үйіңе қонақ қандай?
Сиқымсыз, порымсыз боп қайдан келдің,
Жапанда жалғыз жауға тонатқандай?

Кәрібай:
Бар байлық, баршылық, бәрі байлық,
Байлайды ердің қолын шіркін жарлық.
Серілік, әумесерлдік неңді алып еді,
Жоқ болса үйде қажет нан мен шайлық?

Қаңғып жүріп бұл емшат неңді алып еді,
Басыңда баспанаң жоқ бір қонарлық

Әсет:
Туысы, тұрғысы бір, заманы бір,
Тұлпардың бағы өлшеулі тауаны бір,
Ұлы жүз менің теңім Үйсін еді,
Кез келмей өз теңіне құрбысы жүр.
Сөзімді өңменіңнен өткізейін,
Жауапқа жас тайлағым, сен дайын тұр!

Кәрібай:
Менің де атағым бар, аруағым бар,
Көрген жан дабысыма құлақ салар.
Кем емес әлгі Үйсіннен тәрбиесі,
Аргы атам ер Жолымбет ілді назар.
Байқарсың, мен Найманың алтын тезі,
Бұзықты шегеге ұрып жөнге салар.

Әсет:
Шығады Арғынға ұран Қарқабаттан,
Кәрібай, сөйлемейсің парасаттан.
Болғанда Найман жалғыз, Арғын тоғыз,
Сол күннен кемшін едің тізе қаққан.
Әрдайым айтқан сөздің өлшеуі бар,
Ел болар артық сөзден ауыз тартқан.

Кәрібай:
Шығады Найманға ұран Қабанбайдан,
Жолымбет оң қанатын мыңға жайған.
Көшкенде тоқсан нарға жүгі сыймай,
Озбаған қазақ халқы Бұланбайдан.
Мүлгіген жүз жаяуға ат мінгізіп,

Ішінен оза алмаған Арғын-Найман.
Затының қомағайлық құлдығымен,
Жеңілген Тіленші ағаң Кегенбайдан.
Бөліссе, тоқсан ауыл жоқтамайды,
Қай Арғын басқа өсімді Тоқабайдан?
Бір ауыз ән салғанға мақтанасың,
Жігітке абырой бермек іс құдайдан.

Әсет:
Есеп қыл, Арғын бай ма, Найман бай ма?
Бақ-мүлкі бар Найманның Арғындай ма?
Тоғыз қос тоқсан қапқа обороты,
Қай байың өлшеседі, Шорман байға?
Баласы сол, Шорманның кеше Мұса,
Сері еді қолы жеткен күн мен айға.
Азулы ер, айшылық жол өлеңім бар,
Қаларсың түстік жерде сілең қатып.
Қатпал тонның битіндей бір жабайын,
Аларсың сол арадан дәмін татып.

Кәрібай:
Есеп қыл Арғын бай ма, Найман бай ма?
Бар мүлкі бар Арғынның Наймандай ма?
Қаңғырған Найманда Арғын толып жатыр,
Қоңыр ат арба жеккен қолау тай ма?
Туысын сен сияқты тентіреткен,
Жақының Мұса Шорман ар қылмай ма?
Тыңдаған сөзімізді жан мысқылдап,
Сауданы тез қайраған дәл қылмай ма?

Әсет:
Ажалыңа кез болдың-ау, ау, Кәрібай,
Топтан тірі шықпайсың жалбырамай.

Ат сауырын бермеген мұсылманға,
Ит-құсты Нұрмұхамед, Досан, Жанай.
Байлығы, батырлығы ұшан-теңіз,
Ол түгіл бір шабақтай болсаң қалай?

Қаржаста бір құтым бар Мұса Шорман,
Үзілмей келе жатқан ескі қордан.
Қазының бел баласы Садуақас,
Бағы өрлеп келе жатыр әлдеқайдан.

Кәрібай:
Ел озбас алты байыс руынан,
Айтпайын өзге Найман қырымынан.
Басы мұхит, аяғы Қара теңіз,
Дарыған ғайып берген тұқымынан.
Аттанса ертең ерте, кешке жетер,
Желіде ұзын жатқан құлынынан.
Ер Хасен, мырза Серіш, бай Мүрсәлім,
Күйзелмес алты ұлы ел ұлығынан.
Айтайын Жолымбеттен бері қарай,
Жауапқа дайын тұрмын руымнан.

Әсет:
Сүйіндік сөз сөйлейін қарашордан,
Түстікке көше алмайды дәулет молдан.
Олжабай орта жүзде батыр екен,
Не ғаріпті құтқарған түскен тордан,
Жарайсың бір сөткелік тоятыма,
Қанатым аю ілген бұған қомдан,
Арғынның осы бір аты озған жері,
Анықтап үзілместен қызыр қонған.

Кәрібай:
Салайын Қарашорына Байжігітті,
Шаянбай, Ботабаймен екі құтты.
Малы халал қазақ жоқ Шаякемдей,
Ұстатқан бүкіл қажы жомарттықты.
Ұрығынан он кісі қажы болып,
Мақтан емес болып тұр дінге мықты.
Жақастың мына отырған Сүлеймені,
Қалмақты Құлыстайдан қойдай атты.
Еңсе үкірдай Шотайда, Қонжа батыр,
Жисаң, арғын жетпейді оған тіпті.
Барларың жоқтарыңа қайыр қылмай,
Кереку, Семей жаққа елің ықты.

Әсет:
Бір бай бар біздің елде Иса деген,
Жүз бие күздік етіп сойып жеген.
Өзге бақтың мысалын не қылайын,
Кәміл бар жылқысы да бірер түмен.

Кәрібай:
Манақтың сенде естіп қайт мың мен санын,
Кәміл бар алты жүз мың ақшалары.
Ескі ақшаны жаңаға айырбастап,
Семейдің жетпей қалған төрт дуаны.
Ақшамен самауырын қайнатқанда,
Петрдің шыдай алмай шыққан жаны.
Боғастың суы ақпай қалады екен,
Бұланның суға түссе жылқы малы.

Әсет:
Найманның тіл былғамаған делбесіне,
Көрген жоқ қазақ шыдап сермесіне.

Алдында ақ патшаның ән салғанмын,
Сүйсінген жеті болыс кеңесіме.
Қайраулы қарқаба арғымағым,
Жүрмісің көзің жетпей өлмесіңе?

Кәрібай:
Арғынның тіл былғамаған шатпасына,
Үй тентек, қазан бұзар от басында,
Үстінде жарты ғана көйлегің бар,
Жылаушы ең Белгібайдың қақпасында.

Әсет:
Ант ұрған, құдай ұрған, тәңір атқан,
Осыған қайтіп сыйған мұнша мақтан?
Байжігіт беріп жылқы, іштің саумал,
Зәлім ең одан бұрын қулық артқан.
Көңіліне келген істің бәрін мақтап,
Менімен сөйлестің-ау әбден шатпақ.
Тоқсан сөздің тобықтай түйіні бар,
Еп болар артық сөзден ауыз тартпақ.

Кәрібай:
Әй, Әсет, сенің өзіңді сор қамаған,
Жүйрік жоқ дәл өзімдей жорғалаған.
Жылқы емес Байжігітім жамбы берді,
Арғынға мал қажет деп іздеп барман.

Атамыздың байлығы сол емес пе,
Қойныма сендей жетім қорғалаған.
Қырып бәйге қырымнан алдым дейсің,
Әкеңді Көктұмада ит талаған.

Әсет:
Ей, Кәрібай, оқымаған сен бір надан,
Хат білмеген адамның көңілі қараң.
Бір Алла, екінші хақ пайғамбар,
Менімен айтысасың кай арадан?

Кәрібай:
Ей, Әсет, молла болман сенен оқып,
Айтайын өз дауымды ішке тоқып,
Қари болсаң, күтсеңші ата-анаңды,
Жүр әкеңнің өкпесін кене шоқып.

Әсет:
Ей, Кәрібай, сөйлеселік шариғаттан,
Тарих пен тілдеселік мағрипаттан.
Саудасы әлгі сөздің бұл емес қой,
Барасың қайда лағып, тәңір атқан?

Кәрібай:
Баққаны патшаның жаяу солдат,
Жегені – құйрық, мінгені – сұлу жалды ат.
Әкең мен шешеңізді күтпеген соң,
Көрмеймісің туысың келсе жаннат.

Ұста, – деді, – мына дауды, – Би Тілеген,
Төресі Жетісудың Қоңыр деген.
Имамға бар екеуің, жүгініс, – деп,
Қой, – деді, – ерегеспей, – хан Сүлеймен.

Әсет:
Сүлеке, жолдастықтан тайғандығын,
Әсеттің сырын сыртқа жайғандығың.

Дау емес өлең сөзді имамға айдап,
Болысқан ақырында Наймандығың.

Кәрібай:
Ежелден сөзге жуан арғындығың,
Палуансып Тарлан мінген Тарғындығың.
Әкең мен шешңізді жекжат етіп,
Сұраған менен қисап малғұндығың.

Шақшамен әкең сатқан насыбайды,
Бұл сөзді Айтмұхамед елге жайды.
«Мен Арғыннан Найманға келгеннен соң,
Депсің ғой, сөйлетпеймін Кәрібайды».
Баянды пайда келер абайламай,
Мына Әсет серілікпен жалтырайды.

Жігіттер Көктұмаға барған жерім,
Дәміне Шұбарағаш қанған жерім.
Ер өнері кем болмай, тауып ебін,
Әсетті сүріндіріп шалған жерім.
Әсет тоқтап, Кәрібай жеңді деген,
Атақты хан сиазда алған жерім.