Әсет пен Ырысжан айтысы (1-бөлім)

Ырысжан:
Бір таудың жан салмаған тағы кері,
Шыдайды егес жерде ердің ері.
Сыпайы, сынық қылмай, келтіріп айт,
Болады өлеңнің де оқа-зері.
Сіз – Әсет, мен – Ырысжан, әлем білген.
Екеуіміз тартысалық әрі-бері.

Қорғалап не қып отыр, бойын бағып,
Жұрт бұлдап, тұмарлаған белгі тағып.
«Адырға атар киік» дегендейін,
Атпасаң, нысанаға келдің не ғып?
Аянып өлеңіңді отырмысың,
Жұрт көңіліне құмардың отын жағып.
Бара-бар Ырысжанмен деуші еді жұрт,
Жүр екен өсекшілер босқа лағып.

Осы ма атақтыңыз Әсет деген,
Бере ме өнер пайда көрсетпеген?!
Топастау тор шолақтың біреуі ғой,
Мұны кім сөз білгішке есептеген?
Үрейің мұнша неге ұша қалды,
Бұл жерде жалмауыз жоқ кісі жеген.
Шаппайтын, желмейтұғын жорға десем,
Семірген ақша майға екен көбең.

Әсет:
Басында нұрын мақтап, нәзік белден,
Сөз ұғар нәсілі таза айтқан жерден.
Қатты, жұмсақ сөзінің бәрі әдемі,
Шыққандай тыңдаған жан қайғы-шерден.
Алдыңнан адам шығар болмаған соң,
Үйрендің қатаң шауып ылди-өрден.
Тірі жан менен өзге туған жоқ деп
Алыпсың күпір мінез әзәзілден.

Шөпжелке, шошаңдатпа таяғыңды,
Дәндеген бастай берме баяғыңды.
Шарам кеңнен шабылған қара шормын,
Асықпасаң тартармын табағыңды.
Албастыңды соғатын әкең менмін,
Аңдап-аңдап басқайсың аяғыңды.

Ырысжан:
Сөзің қалай шығады қардан суық,
Қасыма ақырындап келдің жуық.
Тасымалдап артынан әзер таптың,
Апшыңды қуырайын сөзбен буып.
Бес қазылық ой теңдік Сарыарқада,
Арғын теңдік алып па менен туып.
Алты ақын Аязбай мен Шашубайлар,
Артымнан жете алмаған құстай қуып.

Дау айтып күні бұрын көрсетпелік,
Майданда озса жүйрікке есептелік.
Орта жүз түгел білген Ырысжанмын,
Үш кессе, қаукерім бар кесірткелік.

Әсет:
Дәндеп қапсың Аязбай, Шашубайдан,
Болыпсың өнегелі үлгі жайған.
Қиюсыз мақтан сөзді сөйлегенмен,
Қыран бүркіт жасқанбас бозторғайдан.
Бошан түгіл Орта жүз түк қылмайды,
Уақ, Керей жеңілген Арғын, Найман.
Сәулелі ой бар аңғарар сөздің түрін,
Аңдамай бір сынайсың елдің сырын.
Қарқаралы, Семей, Омбы, Қараөткелмен
Білемін он дуанның ойы, қырын.
Екінші сөзін тектеп сөйлесін деп,
Көрсеттім алты қырдан әннің түрін.
Мінезіңнен, бойыңнан мін таптырдың,
Қабағым емес еді қызға қырын.
Екі ердің ерегессе, бірі – өлер,
Тең тартсаң, желқомыңнан қойман жырым.

Ырысжан:
Осы жерге бата беріп көп әкелген,
Айтыс, сен, Әсеағаңмен деп әкелген.
Кекетіп келген жерден ұрынады,
Бойына таудан үлкен кек әкелген.
Жар қадірін білмейтін әулекіге,
Өлшемей, осы жұртым неге әкелген?

Әсет:
Бұ сөзің дұрыс емес, тәйір атқан,
Байқадым шымбайыңа сөзім батқан...
Тату дос шын ниетпен саған теңмін,
Асылын өлшеп сөйлер жөнін баққан.
Айыр көмей, жез таңдай, қаусырма жақ,
Алты арысқа білінген әкең менмін,
Сөз тамырын байқармыз тартысқанда
Жығылмай, түзу кетсең, ақын дермін.