Жамбыл Жабаев

Жамбыл Жабаев (1846–1945), толық аты Жамбыл Жабайұлы, — XIX–XX ғасырлардағы қазақ халық ақыны, жырау әрі айтыскер. Ол 1846 жылы 28 ақпанда қазіргі Жамбыл облысындағы өз есімімен аталатын таудың бөктерінде туған. Тегі Ұлы жүздегі Шапырашты тайпасының Екей руы. Ақындық қабілеті бала кезінен байқалып, жас жігіт шағында-ақ көрші қырғыз еліне де танылды. Жамбыл Жетісудың атақты ақыны Сүйінбаймен кездесіп, одан бата алған және оны өзіне ұстаз тұтқан.

Жас ақын өз заманындағы белгілі өнерпаздармен — Айкүміс, Бақтыбай, Сары, Сарбас, Досмағанбет, Шашубай, Құлманбет ақындармен айтысқа түсіп, жиі жеңіп шыққан. Қырғыздың Балық, Тыныбек, Қалығұл, Найманбай, Қатаған, Арыстанбек сияқты ақын-манасшыларымен де сөз жарыстырып, олардың поэзиясынан көп нәрсе үйренді. Ол «Көрұғлы», «Шаһмардан» тәрізді көлемді дастандарды күндер бойы жатқа айтатын жыршы ретінде де танылды. Ақынның қалыптасқан кезеңі қазақ елінің бір жағынан патшалық Ресейдің, екінші жағынан Қоқан хандығының, сондай-ақ жергілікті әкімдердің қысымын көрген уақытқа тұспа-тұс келді. «Шағым», «Жылқышы», «Шәбденге», «Патша әмірі тарылды», «Зілді бұйрық» өлеңдерінде сол кездегі ел тұрмысын шынайы суреттеді.

Кеңес дәуірінде Жамбылдың есімі кең тарады. 1936 жылы жарияланған «Туған елім» толғауы орыс тіліне аударылып, «Правда» газетінде басылған соң ақынды көп ел таныды. 1936–1945 жылдар аралығында ол он үш мың жолдан астам өлең шығарды деп есептеледі. «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр» тәрізді көлемді эпикалық туындылары да осы жылдары қайта жырланды. 1937 жылы оның ақындық жолының жетпіс бес жылдығы аталып өтті, сол кезде француз жазушысы Ромен Роллан құттықтау жолдаған. 1941 жылы Жамбылға КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары ол елді Отанды қорғауға үндейтін өлеңдер шығарды; 1943 жылы ұлы Алғадай майданда қаза тапты. Шығармалары әлемнің ондаған тіліне аударылған.

Ақынның соңғы жыры 1945 жылы 9 мамырда соғыстың аяқталуына арналып айтылды. Жамбыл Жабаев сол жылы 22 маусымда, жүз жасқа бірнеше ай жетпей, Алматыда қайтыс болды. Ол қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданындағы Жамбыл ауылында жерленген. 1946 жылдың ақпанында ақынның туғанына жүз жыл толуы атап өтіліп, таңдамалы шығармалары қазақ және орыс тілдерінде басылды.