Әсет Найманбайұлы
XIX ғасыр ақындары · 2 мин оқу
Әсет Найманбайұлы (1867 – шамамен 1923) — суырып салма қазақ ақыны, әнші әрі сазгер. Ол қазіргі Қарағанды облысының Ақтоғай ауданындағы «Қызыл-арай» ауылында туған. Тегі — Арғындағы Қаракесек руының Майлық атасы. Ата-анасы жоқ-жітік шаруа болған, кейін айтыста кейбір ақындар оның кедейлігін бетіне басқан; бірақ Әсет адамның шын байлығы өнер мен білім деп есептеген. Жеті-сегіз жасында медреседе имам Зейноллада оқып, араб тілі мен Шығыс поэзиясын меңгерді. Он төрт-он бес жасында ән шығарып, орындай бастады.
Әсет ең алдымен айтыс ақыны ретінде танылды. Он сегіз жасында ақын қыз Ырысжанмен айтысып, оның күрделі жұмбақтарын бірден шешіп берген. Бұл айтыс көркемдігі мен тілінің шеберлігі жағынан Біржан мен Сара айтысынан кейінгі үздік үлгілердің бірі саналады. Ол сондай-ақ Әріп, Бақтыбай, Кәрібай, Қали, Сәмет ақындармен және Мәлике қызбен сөз жарыстырған. Ақынның «Салиха-Сәмен», «Ағаш ат», «Перизат», «Үш жетім қыз», «Нұрғыман-Нағым», «Мәлік-Дарай», «Жұмсап», «Кешубай» атты қиссалары бар. А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын еркін аударып, қисса түрінде жырлаған.
Әсет мұрасының ішінде әндері кеңірек тарады. Ол Біржан сал мен Ақан сері дамытқан Арқа ән мектебін жалғастырды. Ерте кезеңдегі «Кіші Ардақ», «Үлкен Ардақ», «Қаракөз», «Мақпал» әндерінде Ақанның лирикасының әсері байқалады. Кейін «Інжу-Маржан» (кейде «Әсеттің әні» деп аталады), «Ырғақты», «Аққарагер», «Майда қоңыр», «Жалған-ай», «Сырмақ үйкер» сияқты туындыларында өзіндік мәнері айқындалды. Ақын көшпелі өмірді, туған жерге деген сүйіспеншілікті жырлады. Ол Арқа әндерінің Жетісу, Тарбағатай және Алтай өңірлеріне таралуына да ықпал етті.
1916 жылғы көтеріліс кезінде жазалаушы әскерден қашқан елмен бірге Әсет Қытайға өтті. Деректер бойынша ол 1923 жылы Құлжа қаласында қайтыс болған. Ақынның бірнеше өлеңін 1910 жылы Қ. Халиди жазып алып жариялаған, кеңес кезеңінде оның шығармасын алғаш 1925 жылы С. Сейфуллин бастырды. 1968 жылы Б. Адамбаев құрастырған алғашқы жинағы жарық көрді, ал 1988 жылы Нұржекеев әзірлеген «Әсет» кітабына 29 ән мәтіні, 71 өлең, 10 айтыс және 8 қисса енді.