Дулат Бабатайұлы
XIX ғасыр ақындары · 2 мин оқу
Дулат Бабатайұлы (1802–1874) — XIX ғасырда өмір сүрген қазақ ақыны, жырау, сатирик әрі ағартушы. Ол қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы Сандықтас қонысында дүниеге келіп, сол жерде қайтыс болған. Орта жүздегі Найман тайпасының Қаракерей бөлігіне жататын Сыбан руынан шыққан. Ақынның өмірбаяны әлі толық зерттелмеген, бірақ оның жыр мұрасы ерте кезден ел арасында кең тараған. Абай Дулатты өзінің ұстаздарының бірі санап, оны жоғары құрметтеген.
Дулаттың өлеңдері халық арасында ауызша және қолжазба күйінде сақталды. Олардың бір бөлігі 1880 жылы Қазанда «Өсиетнама» атты жинақ ретінде жарық көрді. Ақынның шығармашылығы XIX ғасырдың алғашқы жартысында, әсіресе 1840–1850 жылдары, Ресей империясы дәстүрлі хандық билікті жойып, қазақ даласын басқарудың жаңа ережелерін енгізген кезеңде қалыптасты. Сондықтан оның басты тақырыбы — отарлауға қарсы рухани қарсылық, жерінен айырылған елдің мұңы, парақор билер мен патша шенеуніктеріне жағынған ел басшыларын сынау. «Тегімді менің сұрасаң», «О, Сарыарқа, Сарыарқа», «Асқар таудың сәні жоқ», «Ал, қарағай сұлу сындарлы» өлеңдері, «Сүлейменге», «Бараққа», «Кеңесбайға», «Ел аралаған ишанға» деген арнаулары осы ойларға құрылған.
Дулат қазақ әдебиетінде жеке авторлық поэма жанрын бастаушылардың бірі болды. Ол қазақ-қалмақ соғысы кезіндегі оқиғаларға сүйеніп, ел қорғаны болатын ер туралы «Еспембет» поэмасын жазды; бұл туынды батырлық эпосқа жақын. «Шаштараз», «Тымсал өлең» атты көлемді шығармалары да бар. Ақын қазақ өлеңіне «а-а-а-б» үлгісіндегі ұйқасты енгізген, кейін Абай бұл түрді «Келдік талай жерге енді» өлеңінде дамытты. Мұхтар Әуезов ғылыми еңбектерінде Дулатқа жоғары баға берген.
Кеңес кезеңінде, 1947 жылғы партиялық қаулыдан соң, Дулат «кертартпа» ақын ретінде айыпталып, 1959 жылы оның шығармаларын мектепте оқытпау туралы ұсыныс жасалды. Осыған байланысты «Абай жолы» романында ол Барлас деген атпен берілді. Ақын мұрасын жинап, баспаға әзірлеуде Қ. Өмірәлиевтің еңбегі зор; «Еспембет» 1957 жылы «Жұлдыз» журналында жарияланды, ал «Замана сазы» атты жеке жинағы 1991 жылы шықты.