Шортанбай Қанайұлы
XIX ғасыр ақындары · 2 мин оқу
Шортанбай Қанайұлы (1818–1881) — XIX ғасырдағы қазақ ақыны, діни білімі бар өсиетші, «зар заман» деп аталатын әдеби ағымның көрнекті өкілі. Ол Қаратау өңірінде Қанай есімді қарапайым шаруаның шаңырағында туған. Жас кезінен мұсылманша оқып, діни сауат ашқан. Өмірі туралы мәліметтер аз; кейін Арқаға қоныс аударып, Қарқаралы өңірінде тұрған, сол жақта 1881 жылы қайтыс болған. Бір өңірде оны тақуа ишан ретінде білсе, екінші өлкеде төкпе ақын ретінде таныған. Өзіне дейінгі Бұқар, Тәтіқара, Ақтамберді жыраулар мен Шал ақынның мұрасын жақсы білген.
Шортанбайдың шығармашылығы Ресей отарлауы күшейген кезеңдегі ел өмірін бейнелейді. «Зар заман», «Тар заман», «Бала зары», «Опасыз жалған» толғауларында ол жерден, ежелгі кәсіп пен салт-дәстүрден айырылған халықтың ауыр жағдайын, бұрынғы билік жүйесінің бұзылғанын жырлайды. Ақын генерал мен майордан бастап тілмәш, болыс, дуанбасы сияқты әкімдердің озбырлығын, парақорлығын әшкерелейді. Ақшалы байлар мен алыпсатарлардың жаңа тобын да сынға алып, «Ақша деген мал шықты» деп, ақшаның ел арасына әкелген әділетсіздігін көрсетеді.
Ақын өлеңдерінің маңызды бөлігі — өсиет пен насихат. Ол елдің бас көтерер азаматтарын тәубеге келуге, мал-дүние үшін ар-намысын саудаламауға, халыққа және бір Аллаға адал қызмет етуге шақырады. Адамның мінезін түзетуге, тойымсыздық пен опасыздықтан сақтануға, қанағат пен мейірімге үндейді. Жастарға білім мен өнердің оқу арқылы келетінін айтып, еңбекке, кәсіпке баулиды. «Атамыз Адам пайғамбар», «Айттым сәлем», «Асан қожаға», «Өсиет-насихат сөздер» сияқты шығармалары осы тақырыпқа арналған. Кеңес кезеңіндегі кейбір зерттеушілер оны тек түңілген, қайғылы ақын деп бағалағанымен, кейінгі еңбектерде оның өлеңдерінен елін күреске, бірлікке үндеген патриоттық сарын табылады.
Шортанбайдың туындылары XIX ғасырдың соңғы ширегінен бастап жинақтарға енгізіліп, 1882 жылдан кейін жеке кітап болып басылды. Кейін Сәкен Сейфуллиннің «Ескі әдебиет нұсқалары» (1931), қазақ әдебиеті хрестоматиясы (1942) және «Айтыс» (1965) жинақтарында жарияланды. Ақынның Алдаберген, Аязбай атты ұлдары және Бәйіш есімді қызы болған.