Махамбет Өтемісұлы

Махамбет Өтемісұлы (1804–1846) — ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған 1836–1838 жылдардағы көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі. Ол Ішкі Бөкей Ордасындағы Нарын құмында, Жасқұс деген жерде дүниеге келген. Кейбір деректерде оның туған жылы 1803 деп көрсетіледі. Ол Байұлы бірлестігіндегі беріш руынан шыққан. Әкесі Өтеміс те, атасы Құлмәлі де ел ішінде беделді адамдар болған. Махамбет бала кезінде мұсылманша және орысша оқыды. Орыс, татар, араб тілдерін білгені оның хаттарынан көрінеді. Ол Қамбар батыр, Ер Тарғын, Асан Қайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет сияқты бұрынғы жыраулардың мұрасын жастайынан жаттап өсті.

1824–1828 жылдары Махамбет Орынборда Жәңгір ханның баласы Зұлқарнайынның жанында жүрді. 1829 жылы Жайықтан Ішкі Ордаға рұқсатсыз өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекінісіндегі түрмеде екі жылдай отырды. 1831 жылы қашып шықты, кейін ақталды. 1834 жылы Исатай батырмен одақтасты. Жәңгір хан оны өз жағына тарту мақсатымен старшын лауазымын ұсынды. Көтерілістің негізгі себептері жердің тарлығы, отаршылдық саясат және хан туыстарының, әсіресе Қарауылқожаның озбырлығы болды. 1837 жылы қарашада көтерілісшілер Бекетай құмында Гекке әскерінен жеңілді. 1838 жылы 12 шілдеде Ақбұлақ шайқасында Исатай қаза тапты. Махамбет Хиуа жақта екі жылдай жасақ жинауға әрекет етті. 1841 жылы 4 наурызда ол қолға түсіп, Орынбор түрмесіне қамалды.

Ақын өлеңдерінің басты қаһарманы — Исатай. Бұл тақырып «Тайманның ұлы Исатай», «Исатай деген ағам бар», «Тарланым» өлеңдерінде көрініс тапқан. «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» жырларында ол әміршілерді әшкерелейді. «Мұнар күн», «Жабығу», «Ереуіл атқа ер салмай» өлеңдерінде жеңілістен кейінгі күйзелісті жырлайды. Махамбет қазақ өлеңіне сатира, элегия, арнау сияқты жанрлардың дамуына үлес қосты. Ол күйші де болған: оның он бір күйі 1982 жылы «Шашақты найза, шалқар күй» деген атпен жарық көрді. Өлеңдері алғаш 1908 жылы Қазанда, кейін 1911 жылы Орынборда басылған жинақтарға енді.

1846 жылы Махамбет ұлы Нұрсұлтанды оқуға орналастыру үшін Орынборға барды. Сол жылы Баймағамбет сұлтан оның басына мың сом тігіп, ұстауға қарулы жасақ жіберді. Махамбет 1846 жылы 20 қазанда қазіргі Атырау облысының Индер ауданындағы Қараой өңірінде хорунжий Тұрымұлының қолынан қаза тапты.