Шал Құлекеұлы
XIX ғасыр ақындары · 2 мин оқу
Шал Құлекеұлы (1748–1819), шын аты Тілеуке, ел ішінде Шал ақын деп танылған, — суырып салма өнерімен белгілі қазақ ақыны. Ол бұрынғы Көкшетау облысындағы Азат темір жол бекеті маңында туып, өмірінің соңын қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы аумағында өткізген. Арғын тайпасының Атығай руынан, оның ішінде Бәйімбет атасынан тарайды. Ақынның әкесі Құлеке батыр Абылай ханның жанында жүрген серіктерінің бірі болған.
Аңыз бойынша, болашақ ақынның алғашқы өлеңі ханның алдында туған. Хан Құлекенің бәйгеде озып жүрген жүйрігін сұрап алып, қайтармай қойыпты. Атты сұрай барған әкесіне бала Тілеуке ерген екен. Хан атты жамандап сөйлегенде, жас бала ханның өзінің малға сараң екенін өлеңмен бетіне айтады. Бұл туынды «Өлеңге тоқтамайды Шал дегенің» деген жолмен басталады. Тапқыр сөзге тоқтаған хан жүйрікті иесіне қайтарып, үстіне бір жылқы қосып берген дейді. Он бес жастағы жігіттің атағы осыдан кейін елге жайылып, жұрт оны жасына қарамай «Шал» деп атай бастаған. Оның өнері бүкіл Сарыарқаға танылды.
Шалдың өлеңдерінде жақсылық пен жамандық, әділдік пен қиянат, ақыл мен надандық, байлық пен жоқшылық сияқты қарама-қайшы ұғымдар салыстырыла айтылады. «Ата-ананың қадірін», «Жігіт туралы», «Әйел сыны», «Қыздар туралы», «Кәрілік туралы», «Он бес деген жасым-ай», «Елу ердің жасы екен» сияқты толғаулары адамгершілік пен әдептің мәселелеріне арналған. Ақын ата-ананы құрметтеуді, перзенттің отбасы мен ел үшін қадірін жиі жырлайды; өзінің баласыз болғанын да мұңмен өлеңге қосқан. Ол айтыстарға да белсене қатысқан: «Шал мен қыз», «Шал мен Күлтімжан қыз», «Бәйбіше мен Шал», «Шал мен жігіт», «Шал мен кемпір» деген қысқа айтыстары сақталған.
Ақынның шығармаларының көбі бізге жетпеген, соның ішінде қазақ халқының шығу тегі туралы эпикалық жыры да жоғалған. Сақталған өлеңдері өткен ғасырдың алпысыншы жылдарынан бастап баспада жарияланды. Олар «XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары» (1962), «Үш ғасыр жырлайды» (1965), «Алдаспан» (1971), «Бес ғасыр жырлайды» (1984) жинақтарына енді, кейбірі орыс тіліне аударылды. Солтүстік Қазақстан облысындағы бір аудан ақынның есімімен аталады. Шал ақын 1819 жылы дүниеден өтті.