Сырым Датұлы

Сырым Датұлы (1753–1802), халық арасында Сырым батыр деп те аталған, — 1783–1797 жылдары Кіші жүзде болған ұлт-азаттық көтерілісті басқарған қазақ батыры, би әрі шешен. Ол қазіргі Батыс Қазақстан облысының жерінде туған. Тегі Кіші жүздегі Алшын тайпасының Байбақты руы, атасы — Байбақты елінде белгілі болған Шолан батыр. Сырым жас кезінен-ақ зеректігімен, дау-шарды әділ шешетінімен көзге түсіп, «Бала би» деген атқа ие болды. Кейін өз руының биі ретінде екі мыңдай шаңырақты басқарғаны айтылады.

Көтерілістің басты себептері — патша үкіметінің отарлау саясаты, Жайық казактарының қазақ ауылдарын тонап, жайылымдарды тартып алуы еді. Сырыммен бірге қозғалысты Барақ, Тіленші, Оразбай батырлар мен Жантөре сұлтан бастады; оған байбақты, табын, шекті, кете, шеркес рулары қосылды. 1783 жылы Сырым ауылдарды шапқан атаман Чагановтың жасағын талқандап, атаманның өзін тұтқынға алды. Сол жылдың күзінде Орал әскері Сырымды ұстап алды, бірақ Нұралы хан көп мал төлеп, оны бірнеше айдан соң түрмеден шығарды. Алайда кейін хан патша әкімшілігі жағына шығып, көтерілісшілерге қарсы әскер сұрады. Осыдан бастап Сырым әрі шекара әкімшілігімен, әрі хан әулетімен күресуге мәжбүр болды.

1784 жылы Сағыз өзені бойында Сырым Нұралы ханға шабуыл жасады, хан бекіністерге қашып құтылды. 1785 жылы Орал бекінісінің маңында ірі ұрыстар өтті. Халық наразылығы күшейген соң патша үкіметі тікелей ру старшындарымен келіссөз жүргізуге көшті, ал 1786 жылы II Екатерина Нұралыны хан лауазымынан алды. Сырым Орынбор генерал-губернаторы Игельстромға жазған хатында патша өкіметінің ноғай мен башқұрттарға жасаған қысымын қазақтарға да жасамақ екенін ашық айтқан. 1792 жылдан кейін хандық билік қалпына келтірілгенде, көтеріліс жаңа күшпен өрбіді; сұлтандар мен билердің бір бөлігі шегінген соң, Сырым жасақтары партизандық соғыс тәсіліне көшті.

1797 жылы Есім хан көтерілісшілердің қолынан мерт болды. Сол жылдың 28 тамызында Сырым күресті тоқтатуға бел байлады. Ол хандық кеңеске мүше болғанымен, сұлтандардың қуғынына ұшырап, Хиуа жеріне кетуге мәжбүр болды. Сырым Датұлы 1802 жылы қазіргі Өзбекстанның Хорезм облысы аумағында қайтыс болды. Асына көп адам жиналып, мыңдаған мал сойылғаны оның ел арасындағы беделінің жоғары болғанын көрсетеді.