Шернияз Жарылғасұлы
XIX ғасыр ақындары · 1 мин оқу
Шернияз Жарылғасұлы (1817–1881) — XIX ғасырда өмір сүрген қазақ халық ақыны, суырып салма шешен. Ол қазіргі Ақтөбе облысының Ойыл ауданы жерінде дүниеге келген. Кіші жүздегі Әлімұлы тайпасына жататын Кете руынан шыққан; кете ішінде Байқошқар, оның ішінде Айдар атасына жатады. Шежіре бойынша Шернияздың әкесі — Жарылғас, атасы — Елде батыр, одан әрі ата-бабалары Жаман батыр, Малай, Сарымбет арқылы Айдарға тіреледі.
Шернияз 1836–1837 жылдары Кіші жүзде Исатай мен Махамбет бастаған көтеріліске қатысып, оның жыршыларының бірі болды. Сондықтан ақын шығармашылығында бұл қозғалыстың тақырыбы басты орын алады. Көтеріліс жеңіліп, Исатай қаза тапқаннан кейін де Шернияз ел азаттығы мен бостандық туралы жырлауын тоқтатпады. Ол батырдың бейнесін «Па, шіркін, Исатайдай сабаз тумас», «Ақ алмас алтын сапты, қылышым-ай», «Исатай ел еркесі, ел серкесі» деген өлеңдерінде сомдады.
Ақынның «Ай, Қазы би, Қазы би», «Тостағанды қолға алып», «Ай жігіттер», «Сөз сөйлеймін бөлмелеп», «Көл қылып құдайым талай судай ағын» сияқты туындыларында заманның әділетсіздігі, тіршіліктің құбылмалылығы мен адам өмірінің мәні туралы терең ойлар бар. Зерттеушілер оның поэзиясын мазмұнының байлығы, стилінің айқындығы, бейнелеу тәсілдерінің шеберлігі үшін бағалайды. Шернияз өлеңдерінің Алыш ақын, Мәшһүр Жүсіп және Омарбек жеткізген үш нұсқасы белгілі.
Ел ішінде сақталған әңгімелерге қарағанда, Шернияз сөзге тапқыр, жауапқа жылдам, әзіл мен мысқылға шебер болған; көбіне тақпақтап сөйлеген. Сондықтан халық оны ақыннан гөрі шешен деп атаған. Оның шығармалары алғаш 1925 жылы Мәскеу мен Ташкентте Жансүгіровтің жариялауымен басылып, кейін мектеп хрестоматияларына, «XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары» мен «Айтыс» (1965) жинақтарына енді. Шернияз Жарылғасұлы 1881 жылы қазіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданы жерінде қайтыс болды.