Мұрат Мөңкеұлы

Мұрат Мөңкеұлы (1843–1906) — зар заман дәуірінің ақыны, жырау әрі айтыскер. Ол қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы Қарабау ауылында туған. Кіші жүздегі Алшын тайпасының Байұлы бірлестігіне кіретін Беріш руының Қаратоқай атасынан шыққан. Ерте жетім қалып, ағасы Матайдың тәрбиесінде өсті. Сауатын ауыл молдасынан ашқан. Есет би мен Абыл ақыннан үлгі алып, кейін өзі Мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаз болды.

Мұрат жас кезінен айтыс өнерінде танылды. Он жеті жасында Жылқышымен, жиырма жасында бала Оразбен, жиырма бесінде Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштық ақындармен сөз жарыстырып, жеңіске жеткені белгілі. Оның өткір мінезі, қағытпа сөзге шапшаңдығы мен тапқырлығы айтыстарда басым түсуіне көмектесті.

Ақын шығармаларының өзегі — жер мен ел тағдыры. Ол ата-баба қонысының отаршылдардың қолына өтуін, Еділ мен Жайық бойындағы шұрайлы жерлерден айырылған халықтың күйзелісін ащы шындықпен жырлады. Басты туындысы саналатын «Үш қиян» толғауында ескі тұрмыстың бұзылып, адамдардың пейілі өзгергенін сипаттайды. «Сарыарқа», «Әттең, қапы дүние-ай», «Қазтуған» жырлары да осы толғаумен сарындас келеді. «Қарасай-Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» деген жырларында діни аңыздарға сүйенеді. «Оқудан қайтқан азаматқа» өлеңінде ел білім алмай алға баспайтынын айтады. Би мен болыстарға арналған арнаулары, «Өлім», «Қыз», «Аттан сұлу болар ма?», «Жалғаншы фәни жалғанда» термелері де бар. Хат түріндегі үш өлеңі сақталған.

Мұрат көне жырларды кейінгі ұрпаққа жеткізуде де үлкен рөл атқарды. Ол «Қырымның қырық батыры» жырын, Шалкиіз бен Қазтуғанның шығармаларын айтып жүрген. Махамбет өлеңдері Қуан жырау, Мұрат және Ығылман арқылы бүгінге жетті. Ақынның туындылары «Бес ғасыр жырлайды», «Алқаласа әлеумет» және басқа жинақтарда басылды, Б. Қорқытов құрастырған жеке кітабы шықты. Оның мұрасын Х. Досмұхамедұлы, С. Сейфуллин, М. Әуезов, С. Мұқанов, Қ. Жұмалиев сияқты ғалымдар зерттеген. Мұрат Мөңкеұлы 1906 жылы қайтыс болды. Астанадағы бір көше оның атымен аталады.