Сәбит Мұқанов
XX ғасыр жазушылары мен ғалымдары · 2 мин оқу
Сәбит Мұқанұлы Мұқанов (1900–1973) — қазақ жазушысы, ақын, әдебиеттанушы және қоғам қайраткері; 1954 жылдан Қазақ КСР Ғылым академиясының толық мүшесі. Деректер бойынша ол 1900 жылы 13 сәуірде (жаңа санақпен 26 сәуірде) Жаманшұбар деген жерде (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы) кедей отбасында туған; кейбір мәліметтерде туған жылы 1901 деп көрсетіледі. Керей тайпасының Сибан руынан шыққан. Жеті жасында әкесі Мұқаннан, сегіз жасында анасынан айырылып, ағасы Мұстафаның қолында қалды. Он жасынан бастап отын тасып, мал бағып, жалданып жүрді.
Мектепке бара алмаса да, ауыл молдаларынан хат танып, он бес жасында қисса-дастандарды өз бетімен оқитын болды. «Ләйлі – Мәжнүн», «Алпамыс», «Ер Тарғын» жырларын, Ғабдолла Тоқайдың шығармаларын оқып, көбін жатқа айтатын. 1909 жылы басылған Абай жинағымен танысуы оның ақындыққа ұмтылуына түрткі болды. 1918 жылдың күзінде Омбыдағы мұғалімдер курсына түсіп, бір жыл оқыды, сонда Мағжан Жұмабаевқа хатшылық жасап, оның дәрістерін жазып алды. Оның «Көңілім», «Жоқшылыққа», «Зарығу» өлеңдері 1917–1918 жылдары жазылған. Курстан кейін ауылда мұғалім болып, жергілікті кеңес органдарында қызмет атқарды. 1922–1926 жылдары Орынбордағы жұмысшы факультетінде оқыды.
Кейін «Еңбекші қазақ» газетінде бөлім меңгерушісі, 1926–1928 жылдары Қазақ мемлекеттік баспасының бас редакторы болды. Петропавлда «Кеңес ауылы» газетін басқарып, 1930 жылы «Жарыс» альманахын шығарды. 1932–1935 жылдары Мәскеуде Қызыл профессорлар институтының әдебиет бөлімінде оқыды. 1937–1941 жылдары ҚазПИ-де профессор болып, қазақ әдебиетінен дәріс берді. Қазақстан Жазушылар одағын 1936–1937 және 1943–1951 жылдары басқарды. Жиырмасыншы жылдары «Жетім қыз күйі», «Тұлпар жорығы», «Балбөпе», «Құланның құны» поэмаларын және «Сұлушаш» романын жазды. Кейінгі шығармалары қатарында «Жұмбақ жалау» (1938), «Балуан Шолақ» (1941) повестері, «Алтын астық» (1939), «Күрес күндерінде» (1938) пьесалары, «Сырдария», «Мөлдір махаббат» романдары бар. «Менің мектептерім» (1940) және кейін жазылған «Өмір мектебі», «Есею жылдары» кітаптарында автор өз өмірі арқылы ауыл тұрмысын бейнеледі. «Туған жердің тыңында» (1955), «Саяхаттар» (1945) очерктері де жарық көрді.
Сәбит Мұқанов 1973 жылы 18 сәуірде Алматыда қайтыс болды.