Қаныш Сәтбаев
XX ғасыр жазушылары мен ғалымдары · 2 мин оқу
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964) — қазақ геологы, минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, Қазақ КСР Ғылым академиясының негізін қалап, оның тұңғыш президенті болған ғалым. Шын аты — Ғабдул-Ғани. Ол 1899 жылы 12 сәуірде Семей облысы Павлодар уезінің Ақкелін болысында, қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында, Имантай бидің отбасында туған. Анасы Әлима баласын «Ғаныш» деп еркелеткен, мектеп журналына ол «Қаныш» деп тіркелген. Тегі — Арғын тайпасы Сүйіндік руының Қаржас бөлімі.
Алғашқы сауатын ауылдағы молдадан алып, Шорман ауылындағы мектепте төрт жылдық бағдарламаны үш жылда меңгерді. 1911 жылы Павлодардағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне түсіп, оны мерзімінен бұрын бітірді. 1914–1918 жылдары Семей мұғалімдер семинариясында оқыды, онда Мұхтар Әуезов, Әлкей Марғұланмен бірге білім алып, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Сұлтанмахмұт Торайғыровпен кездесті. 1918 жылдың күзінде ауыл мектептеріне мұғалім даярлайтын курста сабақ берді. 1919 жылы ауыр науқасқа шалдығып, 1920–1921 жылдары туған жерінде туберкулезден емделді. 1921 жылы Томскіде геология профессоры М. А. Усовпен танысып, Сібір технологиялық институтында тау-кен ісін оқыды. 1924 жылы қазақ мектептеріне арнап араб әрпімен «Алгебра» оқулығын жазды.
Ғылыми қызметінің басты бөлігі Жезқазғанмен байланысты. Трестің бас геологы ретінде ол мамандар бұл аймақтың қоры аз деп есептегеніне қарамастан, бұрғылау жұмыстарын бастап, мысқа бай қалың кен денесін тапты. 1928–1929 жылдары бірнеше жаңа кен орнын ашып, Жезқазғанды әлемдегі ірі мыс өңірлерінің бірі деп дәлелдеді. 1930 жылы зерттеуге қосымша қаржы мен техника бөлдіруге қол жеткізді. 1932 жылы жарық көрген «Жезқазған мыс-кен ауданы және оның минералды ресурстары» монографиясында мыс қоры бұрын болжанған 60 мың тоннадан әлдеқайда көп, 2 миллион тоннадан асатынын көрсетті. Ашаршылық жылдарында өз бөліміндегі жұмысшыларға көмек ұйымдастыруға тырысты. 1942 жылы ғылым докторы атанып, Жезқазған кен орындары туралы еңбегі үшін КСРО мемлекеттік сыйлығын алды, 1943 жылы КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болды. 1958 жылы Орталық Қазақстанның металлогениялық болжам карталары үшін Лениндік сыйлықпен марапатталды.
Қаныш Сәтбаев 1964 жылы 31 қаңтарда Мәскеуде қайтыс болды. Қазақстанда 12 сәуір — ғалымның туған күні — Ғылым қызметкерлерінің күні болып атап өтіледі. Есімі ғылыми институттарға, университеттерге, көшелерге берілген.