Мұхтар Әуезов
XX ғасыр жазушылары мен ғалымдары · 2 мин оқу
Мұхтар Омарханұлы Әуезов (1897–1961) — қазақ жазушысы, драматург, ғалым және қоғам қайраткері, Қазақстан Ғылым академиясының алғашқы академиктерінің бірі. Ол 1897 жылы 28 қыркүйекте Семей өңірінде, қазір Абай облысы Абай ауданына қарайтын Бөрілі деген мекенде туған. Атасы Әуез оған араб әрпін үйретсе, әжесі төрт жасынан Абай өлеңдерін жаттатқан. Алты жасында, 1903 жылы, Абайдың ауылында болып, ақынды өз көзімен көрген.
1908 жылы Камалиддин хазірет медресесінде (Семей) білім алып, кейін орыс мектебіне ауысты. 1910 жылы қалалық бес сыныптық училищеге түсіп, онда «Дауыл» атты алғашқы туындысын жазды. 1915 жылы мұғалімдер семинариясына түсіп, Шәкәрімнің «Жолсыз жаза» дастаны негізінде «Еңлік – Кебек» пьесасын жазды, ол 1917 жылы маусымда Ойқұдықта қойылды. Сол жылы «Алаш жастары» ұйымын құрып, Жүсіпбек Аймауытовпен бірге «Абай» журналын шығарды. 1919 жылы семинарияны бітіріп, Семейдегі губерниялық ревкомның қазақ бөлімін басқарды. 1922 жылы Ташкенттегі Орта Азия университетіне, 1923 жылы Ленинград университетіне оқуға түсті. 1926 жылғы экспедиция материалдары негізінде «Әдебиет тарихы» (1927) кітабын жазды.
1927 жылы Ілияс Жансүгіровпен бірге Жетісуды аралап, «Қараш-Қараш оқиғасы», «Қилы заман», «Хан Кене» шығармаларын жазды. 1930 жылы 16 қыркүйекте Алаш қайраткерлерімен бірге тұтқындалып, 1932 жылы шартты жазамен босатылды. Кейін ҚазПИ-де, 1943 жылдан бастап ҚазМУ-да профессор болды. «Абай» романын 1941 жылы аяқтап, 1942 жылы жарыққа шығарды, екінші кітабы 1947 жылы, «Ақын аға» атты үшінші кітабы 1950 жылы басылды. 1954 жылы «Абай жолы» роман-эпопеясын толық аяқтады. Роман үшін 1949 жылы КСРО мемлекеттік сыйлығы, эпопея үшін 1959 жылы Лениндік сыйлық берілді. «Түнгі сарын», «Қарагөз», «Хан Кене» пьесалары, «Райхан» фильмінің сценарийі мен «Абай» операсының либреттосы да оның қаламынан туған. 1946 жылы Ғылым академиясы құрылғанда академик болып сайланды.
1951–1954 жылдары жазушы идеологиялық қысымға ұшырап, 1953 жылы Мәскеуге кетіп, Мәскеу университетінде дәріс оқыды. 1955 жылы Үндістанға барды, бірнеше халықаралық жиынға қатысты. Мұхтар Әуезов 1961 жылы 27 маусымда Мәскеудегі ауруханада қайтыс болды. «Абай жолы» эпопеясы көптеген тілдерге аударылған.