Бауыржан Момышұлы
XX ғасыр жазушылары мен ғалымдары · 2 мин оқу
Бауыржан Момышұлы (1910–1982) — қазақтан шыққан кеңестік әскери қолбасшы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мәскеуді қорғауға қатысқан офицер, әскери тақырыптағы кітаптардың авторы. Ол 1910 жылғы 24 желтоқсанда қазіргі Жамбыл облысының Жуалы ауданына қарасты Көлбастау ауылында дүниеге келген. Дулат тайпасының Шымыр руынан шыққан. Әкесі Момыш ескіше хат таныған, кейін кирилл жазуын да үйренген, ағаш шеберлігімен, етік тігуімен және зергерлігімен елге белгілі болған. Шешесі Рәзия ерте қайтыс болғандықтан, бала үш жасынан әжесі Қызтумастың тәрбиесінде өскен.
Бастауыш білімді 1921 жылдан Аса интернатында алып, 1924 жылдан Шымкенттегі жетіжылдық мектепте оқыды; сол сыныпта болашақ ақын Әбділда Тәжібаев пен Құрманбек Сағындықов бірге білім алған. 1928 жылы мектепті үздік аяқтап, Орынбордағы қазақ педагогикалық институтына барды, бірақ тұрмысы ауыр болғандықтан ол жерде оқуын жалғастыра алмады. Кейінгі жылдары ауыл мектебінде балаларды оқытты, аудандық атқару комитетінде хатшы, милицияда қызметкер болды. 1932–1934 жылдары әскерде жүріп, полк мектебін бітірді. Елге оралған соң қаржы саласында еңбек етті: Шымкент өнеркәсіп банкінде экономист болды, 1936 жылы Ленинградта қаржы академиясы жанындағы бір жылдық курстан өтті. Сол жылы қайтадан әскерге шақырылып, взвод, кейін рота басқарды.
Соғыс басталғанда ол Қазақстандағы әскери комиссариатта нұсқаушы еді. 1941 жылғы қыркүйектен бастап генерал И. В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясының құрамында майданға аттанды. Батальон командирі ретінде Мәскеу түбінде 27 ұрысқа қатысты. 1941 жылғы 16–18 қарашада оның батальоны Волоколамск тас жолы бойындағы Матронино ауылы маңында үш күн бойы жау шабуылын тоқтатып, қоршаудан ұрыс қабілетін сақтап шықты. Сол айдың соңында полк командирі болып тағайындалды, соғыстың соңғы кезеңінде гвардиялық дивизияны басқарды. 1944 жылы денсаулығына байланысты емделуге жіберілді. 1945 жылы Алматыда ғалымдар алдында оқыған лекциясы кейін «Соғыс психологиясы» атты кітапқа айналды.
Оның майдандағы ерлігі жазушы Александр Бектің «Волоколамское шоссе» повесіне арқау болды; бұл кітап қазақ тілінде «Арпалыс» деген атпен белгілі және көптеген шетел тілдеріне аударылған. Ұрыстан шегіну тәсілдері мен «икемді қорғаныс» туралы тәжірибесі әскери тактикаға енді. Соғыстан соң Бас штабтың Жоғары әскери академиясын бітіріп, әскери оқу орнында сабақ берді. Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған, ал тәуелсіз Қазақстанда оған «Халық қаһарманы» атағы берілді. Бауыржан Момышұлы 1982 жылғы 10 маусымда Алматыда қайтыс болды.