Күйші (6-бөлім)

Қалтырап иман айтып күйші тұрды,
Қысылып маңдайынан тер сыпырды.
Сапағы Әлімқұлдың деген кезде
«Үһ!» деп, күйші байғұс жан шақырды.

VIII

Таң көркем күзді күнгі қырдан атқан,
Тас емес қара қатқақ, құмдар қатқан.
Тәжім қып келіншектей шөптің басы,
Оранып ақ күміске қараулатқан.
Ауылы Кене ханның өре тұрған,
Өргізген бәрін қойдай қыз антұрған.
Ауылдың алдындағы бір төбеге
Жиылып жатыр адам ойдан, қырдан.
Бір дауыс осы таңда саңқылдаған,
Мысық боп бұл дауысты жан тыңдаған.
Иіріп бір шыбықпен жүр Қарашаш,
Астында ақбоз атпен жарқылдаған.
Сарбаздар саңлақ мінген, шоғырланған,
Жасақтар жалаң қаққан жауға арналған.
Семсерлі сері, талай найзагерлер,
Болатгар тас тілуге ожарланған.
Тізіліп сапқа тұрған сірі садақ,
Ақ сары алдаспандар жалақ-жалақ.
Сықылды Ержан, Науан ерлер де жүр,
Мұз балақ, қаңтардағы қырау қабақ.
Жиылды жасанған қол жауға анталап,
Күрілдеп көкжалдары көз қанталап.
Зеңбірек ырғақталып азар шөкті,
Аулына Әлімқұлдың аузы қарап.
Дүркіреп жанның бәрі жау дескендей,
Жау жетті ел шетіне, әу дескендей.
Тұяқган тасырлаған дабыл қағып,
Қара жер дүбір қақты, дөң көшкендей.
Үстінде ақбоз аттың зәр кешкендей,
Біреуге бүгін ажал бар дескендей.
Көлденең көп алдында тұр ханыша,
Алмас қыз, түсі суык, наркескендей.
Дауысы зеңбіректей жерді жарып,
Алмасты аспаһани қолына алып,
Ширығып, шыдамы жоқ тұр ханыша,
У жеген бурыл бері порымданып.

Жер тарпып жел саңлақтар, дүмбір қағып,
Оқыранып, кісінесе күмбір қағып:
«Ұрыны қанды мойын қолға бер!»- деп,
Дулатқа тұрғандары кісі салып.
Басынып, басып-жаншып хан аулына,
Сұқсын ба басын итше Сапақ мырза?
Дулаттың битгі балақ датқасына,
Деген кім хан аруағын бұлай былға?
Шапқындап шабар кетгі Әлімқұлға,
Алдында шабуылдың тіл қатуға.
Жауабын кешіктірмей берсін жылдам,
Жанжалды тыншыту ма, ұлғайту ма?

IX

– Уа, датқа, хан жіберді, үйдемісің?
Сөкпеңіз онша ерте жүрген үшін.
Теп-тегіс хан ауылы ат үстінде,
Бүлінді жаны сізден күйген үшін.
Ханыша күйініп тұр сіздер үшін,
Отауын бір текеңіз сүзген үшін.
Жиылды жасақ сізбен жауласуға,
Ел емес, жау деп күдер үзген үшін.
Сарбаздар саңлақ мінді жауға балап,
Түйілді сізге таман қырау қабақ.
Қорқау боп қонағыңыз шапқалы тұр,
Ыңыранды, сілкінді ту, тебіренді аруақ.
Сіресті сізге қарай сірі садақ,
Асыңды ақ алмастар алтын сағақ.
Тұр датқа, төбеге шық, тұрғанын көр
Аулыңа зеңбіректің аузы қарап.
Айтқаным — айт дегені міне сізге:
Сияқты көрінеді кінә сізде.
Түйілді ақиықтың тастүлегі,
Тапжылтпай түсетінін білесіз де.
Қайтерді енді өзіңіз түйесіз де,
Шабылып бекер босқа күйесіз бе?
Осынан ел шабысып кете барса,
Тимей ме талай таяқ күнә сізге?
Шыдап тұр сізді күтіп ханыша азар,
Көп енді кешіксеңіз уақыт озар.
Құрыстап жай түсуге күн айналды,
Айтқаным, мезгіл емес мұны созар.

Х

Салбырап Дулат, Үйсін сақалдары,
Төбеде тұрған қолға тақау барды.
– «Уа алдияр, алдияр!
Жер шайқалса — төбеге,

Ел шайқалса — төреге…»
Дегенді айтып,
Сөз бастап бір майталман мақалдады.
Қарашаш қалды зекіп майталманды,
Майталман одан артық айта алмады,
«Тіліңді кесіп алып тастайын ба?»-
Дегенде бидің көзі жаутаңдады.
– «Сөз бе екен сұрағаным? Жан ашуы
Қу тілмен дағды қыпсың арбасуды!
Дулатгың датқасынан сұрап тұрмын
Қорланған теңесін деп хан басымды!
Көрмеген тентексіңдер тіл кесуді,
Жоғалтып бұзылған ел ресімді.
Сақалдар осы тұрған біле ме екен,
Тентекке жаза, өлгенге құн кесуді?
Келіпті сақалдарың сүйретіліп,
Датқаның тіліне әбден үйретіліп,
Күпініп көшпей-қонбай сасық Дулат,
Семіріп алыпсыңдар үйде отырып.
Сенімен ел болмаймыз бірге отырып,
Сыйладың табағыңа у толтырып.
Аруағын Абылайдың кім таптады,
Қалды ма қу тілдерің күрметіліп?
Би емес, бұзылғанның қуатысың,
Тентектің телі менен суатысың.
Ел болсаң тентек қайда? Билік қайда?
Жүрсіңдер Әлімқұлдың мияты үшін!
Келгендер Үйсінбісің, Дулатпысың,-
Бәрің де Әлімқұлдың миятысың!
Ел болсаң қандымойын ұрымды бер,
Датқаның кестелемей ұят ісін!
Алдияр, бас, тақсырлап, қойдай шулап,
Алдында ханышаның тұрды Дулат.
«Не болып, не қойғанын білмей тұрмыз,
Міне бас! Тентек болсақ , кәрің тарқат!»
Қарашаш деді: «Ізіңмен бәрің де қайт,
Әділ кел, Әлімқұлға болмай мият.
Сияңды Сапақ, итің кірді үйіме,
Алып кел айыпкерді, алдыма тарт!
Десеңдер, шабылмасын ауылыңды,
Құрбан қыл ел бүлдірген сұм құлыңды.
Көзіме кешіктірмей көрсет менің
Албасты, қызға келгіш, мұңғылыңды!
Ол итке кигіз арнап құл киімді,
Күйе жақ, мойнына іл құрымды.

Әкеліп Қарашашты үш айналдыр!
Мықтап тақ мойынына шылбырыңды!
Ауылды айналдырып әкел маған,
Жау болмай, өзге болсаң елге ұқсаған.
Алдымнан жетектеліп өтсін Сапақ,
Сертім сол — өз қолымнан мойынын шабам!
Осыны істемесең не сөз маған?
Сапақсыз бері таман баспа қадам!
Шаңдатып, шаңырағыңа қобыз тартып,
Әлімқұл, Абылайлап аулың шабам!
Болсаңдар осы тұрған елдің басы:
Жауаптың осы айтылған айналасы.
Аруағын Абылайдың тұрмын жоқтап,
Осы елдің қорлағанға құл тумасы.
Барыңдар, би болсаңдар, бітім осы!
Бүлінбес ел ішінің бүтіні осы!
Кетсе де көрге кіріп кешікпесін!
Төбеден уәдені күту осы!»
Алдияр, бас, тақсырлап — шулай-шулай,
Тентекті табамыз деп болса мұндай…
Жығылды жапырыла желден соққан
Сықылды өңшең Үйсін — сасыр қурай.
Мойнына су төгіліп билер талай,
Болар деп бұл сұмдықтың арты қалай.
Ұйлыққан сең үстінде қойдай қорқып,
Дулатгар қайтгы ізімен кейін қарай.
Аулында Әлімкұлдың топыр, жиын,
Қамалған жол таба алмай соқыр жиын.
Үстіне Үйсін-Дулат жай түскендей,
Салмағы Кене ханның болды-ау қиын…
Әлімқұл қайтып көрсін ханның үйін,
Ылайсаң — дейін десе менменсиін,
Немесе ер көтерер қылық па осы?
Бұл-дағы шертгі ішінен бебеу күйін.
Жалғанда бұдан артық қорлық бар ма?
Кім шыдар мұндай өкім зорлықтарға?
Шапқызып өз баласын тұрған кім бар…
Тентекті мақұл деуді жол құптар ма?
Мұндай іс жаушылықты жаңғыртпай ма?
Қараны қаһарланса хан құртпай ма?
Хан басын қара қорлап кете берсе,
Тыюсыз елге бір заң орнықпай ма?..
Ұйлықгы Үйсін қойдай, ақыл таппай,
Біту ме, шабысу ма — шешіп айтпай…
Бола ма ел жапсары жауласпауға,