Кемпірбай мен Шөже айтысы (2-нұсқа) (1-бөлім)

Ақын ба топта тілін беземеген,
Ақын сол бойын көпке тежемеген.
Жаныстың Сәтбайының асы болып,
Кемпірбай айтысыпты Шөжеменен.

Баласы Қуандықтың Алтай Қарпық,
Шөп жейді атан түйе қардан тарпып.
Байлығын есеп қылып қарасаңыз,
Желісін қағады екен атпен тартып.

Әкесі Алтай Қарпық Қуандық-ты,
Әр жерге істеп өткен жуандықты.
Белгісін байлығының қарасаңыз,
Бір күнде қырық мың жылқы суарыпты.

Бошаннан тағы да өтті осындай бай,
Байлығы бес болысқа тең болғандай.
Байлығын есеп қылып қарасаңыз,
Жылында қосылады жүз жорға тай.
Шалқыған заманында барлықпенен,
Тегене алтын ожау барлығы сай,
Ешкімге ажал келсе тоқтау болмас,
Арманмен бәрі де өтті о, дәриға-ай.

Ержігіт түрленеді ақыл ойлап,
Тең болса терезесі тұрған бойлап.
Белгісі байлығының бұл емес пе,
Жылында қосылады бес жүз тайлақ.

Заманда сайыпқыран жан жолдасы,
Құрметін салтанатпен жүргізіпті.
Бұрынғы өткен ердің туын байлап.

Бір атын сұрасаңыз Байқара еді,
Өзге бай мұны естісе жай қалады.
Белгісі байлығының бұл емес пе,
Жұртында көшкен сайын тай қалады.

Бай болып өткен екен қаран Жаныс,
Үш жүзге Шұбар өзен болған таныс.
Сәтбайға ат шаптыртып ас бермекке,
Жиналып жалпы халық қылған намыс.

Келеді енді айтуға сөздің басы,
Жиналған тамашаға кәрі-жасы.
Қырық бес жүз бір өзінен енші тиген,
Өліпті Сәтбай деген бел баласы.

Жүниеде бес күн тәрік мына жалған,
Әр іске көнер пенде тәңірім салған.
Шілденің он бесінде сауын айтып,
Үш жүздің баласына хабар салған.
Қызықты Қарқаралыда жиын бар деп,
Оралдан келген екен Шөже тарлан.

Қадірлес білгендердің көңілі жақын,
Жақсы адам жемейді асылы жетім ақын.
Осы астың тамашалы қызығына,
Атақты қосты басын он жеті ақын.

Мекеге сопы кісі қылған тауап,
Шапағат жақындаса болған сауап.

Семейдің ар жағында Белағашта,
Бошта мен Кемпірбайға тиді жауап.

Кемпірбай тәуекелге белді буды,
Анадан осал болса неге туды?
Сол топқа халық жиылған барайын деп,
Жаратып күміс көктің кірін жуды.

Жаратқан барша әлемге тәңірім пана,
Сөйлеген қалың топта жеке дара.
Саймандап сұлу көкті мініп алды,
Сол екен ортасында жалғыз қара.

Осындай болсаң ақын қайтпас серттен,
Не болса білу керек құдіреттен.
Кемпірбай жалғыз атпен жүрсе дағы,
Қасына он бес жігіт жолдас ерткен.
Сабаздың жиырмаға келген кезі,
Көрген жан Кемпірбайды тамаша еткен.
Арада бірнеше күн тынбай жүріп,
Сол күні топқа жиылған келіп жеткен.
Ақынды тәрбиелеп кету үшін,
Жібектен Кемпірбайға шатыр тіккен.
Жанақ, Түбек, Орымбайдың бәрін жеңіп,
Ас берген үйге жүрді Шөже тарлан.

Сөйлеткен қара өлеңді тіл менен жақ,
Бақ берген патша құдай аямай-ақ.
Ақынның он жетісін жеңіп тастап,
Барады қаралы үйге Шөже алаяқ.

Мінеки, Кемпірбайдың айтар сөзі,
Сол күнде жиырмаға келген кезі.

Шатырда сайран етіп жатыр еді,
Соқырды жетелеткен көзі көрді.

Қорқарлық ер емес қой уайым жеп,
Пендесі сыйынады Құдайым деп.
Қолында қызыл сырлы домбырасы,
Сұрайды жетелеткен анау кім деп?
Кемпірбай жігіт емен төмендеген,
Артық деп айтты біреу ақын сенен.
Бір жерде он жетіні түгел жеңген,
Алаяқ ақын Шөже осы деген.

Кемпірбай ойланады барайын деп,
Шөжемен бір сөйлесіп қалайын деп.
Жеңілсем Шөже ақынның жолын беріп,
Соқырдан жеңсем жолымды алайын деп.

Қу соқыр салады екен жанжал дауға,
Құдая бергеніңе деді тауба.
Артында қаралы үйдің жолын тосып,
Кездесті сөйлесуге Шөже дауға.

Кемпірбай:
Ақтасаң тәнді таза жанға пайда,
Бір сөйленіп қалайын осындайда.
Біреуге мал, біреуге жан қайғы деп,
Барасың жетелетіп, соқыр, қайда?

Шөже:
Жүзіндей ұстараның жалған дүние,
Шаптықтың мені көріп мұнша неге?
Жаныстың Сәтбайының асы болып,

Барамын құран оқи қаралы үйге.
Көрмеген дүние жүзін мен бір ғаріп,
Кемпірбай, ақылың болса маған тиме.
Соқтықпай осы бастан тілің тартып,
Ағаңды онан-дағы өрге сүйре.

Кемпірбай:
Асыма шақырмаған келдің жетіп,
Арқалық тағилидан көктей өтіп.
Арқада боқ қалды ма сен термеген?
Соқырым, кім шақырды жетелетіп.

Шөже:
Салмағы оң көзімнің сол көзімде,
Не қылса бір Құдайдың еркі өзінде.
Бар болса кереметің көзімді жаз,
Боқтаймын жаза алмасаң қой, сөзіңді.

Кемпірбай:
Бошанның ортасында дегдарлы едім,
Ішінде ауған қырғыз сен жарлы едің.
Көзіңді көрінгенге төле дейсің,
Шыққанда сенің көзің мен бар ма едім?

Шын асыл қап түбінде тек жатпаған.
Кемпірбай түк қалды ма сен қылмаған,
Ұры едің ат тақымын құрғатпаған.

Кемпірбай:
Қонады бозша торғай томашаға,
Қарап тұр халық жиналып тамашаға.
Соқыр ит көрген жерден төрт боқтадың,
Аузыңды мен де орармын оңашада.
Боқтасам көп ішінде ұят болар,
Жиылған кәрі мен жас, бала-шаға,
Төбеңнен төмен қарай құртар едім,
Кездессең аулақ жерде оңашаға.

Шөже:
Қап-қара Қаракесек күңнен туған,
Би болып Қазыбегі бетін жуған.
Жасынан аға сыйлап көрмеген ит,
Сыйлайды дейсің кімді бұл антұрған.

Кемпірбай:
Соқырым, сөйлер сөзің кетті текке,
Сөйледім талай жиын ұлы көпке.
Халқына орыс-қазақ ұран болған,
Тең тапшы өзің айтқан Қазыбекке.

Кемпірбай:
Соқырым, сеніменен сөй сөйлеспен,
Асылмын екі жүзді мен наркескен.
Сен – қарға қарқылдаған, мен – бидайық,
Топшыңды қанатыңмен қимай түспен.
Ерлерге айт дегенге аңғыл соқыр.
Ежелден күнің кешкен төбелеспен.
Соқырым, жеңе алмайсың мойныңменен,
Құр айғай салсаң-дағы ерегеспен.

Шөже:
Ант атып, тәңір айтып, кері кеткен,
Мойнына көк шолақтың ері кеткен.
Ежелден қыр қыдырған сүрмекедей,
Мен бе едім сен иттерді тентіреткен.
Қатынан орта жолда нанға сатып,
Семейге әкең Бөгембай қаңғып кеткен.
Өзінің басындағы боғын көрмей,
Шөженің шоғын көрдің ей, ант еткен.

Кемпірбай:
Сөйлейсің қалай-қалай, соқыр азбан,
Айтасың ақылың жоқ, байқұс жазған.
Әкең Қаржай Қараөткелде аштан өліп,
Шешең Шама Ташкенге қаңғып барған.
Орыстан ала жаздай шошқа бағып,
Мұжықтың суарымен жаның қалған.
Мырзасы қазағымнан алып-алып,
Сөйлейсің маған өктеп, соқыр тарлан.
Төртеуің бір арада бас қосқанда,
Батырдың төбелеспен ұзақ күнді.

Үйінде әкесінің балта жұмсап,
Сыйлайды бұл антұрған енді кімді?

Шөже:
Кемпірбай, қонбап едің бай қасына,
Тікпеп ең жарты лашық жар басына.
Жаныстың Сәтбайының атын ұрлап,
Таңылған ит емес пе ең арбасына.
Көтіңе тікенектен дүре салған,
Саныңның көзіңді сал таңбасына.