Қыз Болық пен Әзілкеш (2-бөлім)

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Қыз Болық:
Әр сөзім мың теңгелік, тілім балдай,
Жарасқан ақ Болыққа ала таңдай.
Ханыңа екі кісі төрелессе,
Беруге ханың төре әлдеқандай?

Әзілкеш:
Арқадан бес жүз ауыл асып келген,
Көңілі ат басындай тасып келген.
Ханыма екі кісі төрелессе,
Төресін бейшараға басып берген.

Қыз Болық:
О ханың, олай болса, тумайды екен,
Қасына жұрттың қуын жимайды екен.
Төресін бейшараға басып берсе,
О ханың маңдайыңа симайды екен.

Әзілкеш:
Айтамын, айт дегенін, әуелім-жар,
«Айт,– деген, – жыр» құдайдың кәлемің бар.
«О ханың маңдайыңа симайды» деп,
Сен Уәли болыпсың пейілің тар?

Қыз Болық:
О, байғұс, сен де сасқан, мен де сасқан,
Айтасың неге үй деп қара басқан?
Еліңді Қоқан шауып, қор қылғанда.
Ханыңыз басын алып неге қашқан?

Әзілкеш:
Елекей бес жүз ауыл қырға барған,
Өте алмай Сарман елі Сырда қалған.

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

«Тілімді алып, жөніме жүрмедің», – деп,
Ханымыз кесірленіп қудырмаған.

Қыз Болық:
О, байғұс, сен де дертпей, мен де дертпей,
Жүреді намарт жігіт сертке жетпей.
Ханыңның ерегесіне жау барған жоқ,
Сенің ханың болар ма Ахметтей.

Әзілкеш:
Қайнекең Шүленді алған Назарменен,
Өртеген Адырлыңды Базарменен.
Айқожа, Күнқожаңды қабат шауып,
Құтылған Ахметің азарменен.

Қыз Болық:
Қу Алшын, білмеймісің азғаныңды?
Қу тілге қуараңдап жазғаныңды...
Қайнакең – кесірі көп біздің хан-ды,
Мақтағын тапсаң тауып, өз ханыңды.

Әзілкеш:
Сұрасаң, ханым аты Қайып еді,
Заһарын жеті жұртқа жайып еді.
Аттанып, Қоқан менен Қалмақты алды,
Табаны қай дұшпаннан тайып еді?

Қыз Болық:
Қу Алшын, сен сөз сөйлеп миың бар ма?
Үстіңде сырлап соққан үйің бар ма?
Патшадан әр барғанда енғам алған,
Еліңде Наурызбайдай биің бар ма?
Баяғы бала Әзілкешке жақ болды. Әзілкешке айтты:

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

«Ей, Әзеке, Наурызбай мұның ғашығы. Онан жүз сом
алады. Наурызбайдан Ақ боз атты алып, жеңге боп қызға
таныстырушы Ахмет төре. Сіз сол жағынан басыңқырап
айтыңыз! Тағы міні болса, тағы да айтармын,— деді.

Қыз Болық:
Қайыңнан қақтай шапсаң, тоз қала ма?
Жылқы да арықтаса, боз қала ма?
Әр барғанда ақ патшадан тон алады,
Берген бақ бір кісіге азғана ма?

Әзілкеш:
Деуші еді өз елімде бізді Табын,
Киімді ағартады-ау, жуса сабын.
Кешегі Өтетілеу бар шағында,
Жеуші еді, о кісі де бала қамын.

Ащыкөл, Тұщыөзендей сайың бар ма?
Желіңде сексен шұбар тайың бар ма?
Жетпіс інген, сексен мая боталатқан,
Еліңде Әбекемдей байың бар ма?

Қыз Болық:
Далада қырық мың саулық қоздайтұғын,
Желіде жетпіс інген боздайтұғын,
Қырық ауыл он баласы болып жүрген,
Еш байлық Жабағыдан озбайтұғын.

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Мен саған сары атанға жазыдаймын,
Үйірдегі айғырдай азынайым.
Жалаң нардан желіде бес жүз бота
Қоздатқан қырық мың саулық Қазыбайым.

Әзілкеш:
Ақ Болық, жіңішке мен жуан қандай?
Симайды-ау камзолыңа сыбанғандай!
Мақтайсың оның несін ей, ақ Балық,
Қоздатқан сексен мыңды Қуаң қандай?

Қыз Болық:
Мінесің арғымақ ат арындатып,
Муыққа кетер тоңсаң қалтыратып.
Байыңнан игілікті, бір байың жоқ,
Мақтайсың оның несін жалтыратып?

Әзілкеш:
Әуелі серттескенде құдай десер,
Көкейін ақ Балықтың өлең тесер.
Жеті мың торы аладан жылқы айдап,
Жетісті осы күнде Кете Көшер.

Қыз Болық:
Дегенің Кете Көшер, Кете ме екен?
Байлығы өз табынан өте ме екен?
Кетенің бас-аяғы бес-ақ ауыл,
Біздің Қабыл, Байболға жете ме екен?

Әзілкеш:
Арқада, айтайын кен, Қарпақ жатыр,
Оны да жау бетіне тартып жатыр.
Болып тұр правитель Бермағамбет,

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Жан болмас мырзалыққа оған татыр.
Баласы Жарасбайдың Мырқымыз бар,
Біздің ел байлығынан болмайды қар,
Ділда артып жеті атанға Мырқы, Жақып.
Байымыз Басықара, о да жатыр.

Қыз Болық:
Арқаның бір жайлауы – Аспантұрған,
Кеменің дауыл соғып, басын бұрған.
Ондай елің бай болса шалқып жатқан,
Малай тұрып, күн көрмей құдай ұрған.

Қыз Болық:
Бір биі Кіші жүздің Жамақ Сағыр,
Әзеке-ау, сөйлер сөзге болдың мамыр.
Көп дұшпан арадағы не демейді,
Мен емес, Наурызбаймен ағаш тамыр!

Әзілкеш:
Арқаның бір жайлауы – Аспантұрған,
Кеменің дауыл соғып басын бұрған.
Төресін жалғыз сомға басып беріп,
Жоқ еді-ау, үш тегінде төре болған.

Қыз Болық:
Алдында қасапшының арам еттер,
Бұлт етіп ағын судан балық өтер.

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Дұшпанның арадағы тіліне ерме,
Азеке-ау, тіліне ерсең, дінің кетер.

Әзілкеш:
Қолымда қара балта тоң айырған,
Оңбайды ақ сүйектен қол айырған.
Болмай ма хақтан сұрап жүре берсең,
Ақша үшін саттың иман, құдай ұрған!

Қаладан және келер Ноғайыңыз,
Беруге ақша сізге оңайыңыз.
Бәріңіз — төре, Ноғай араласып,
Келіскен екеу ара жұбайыңыз!