Қыз Болық пен Әзілкеш (1-бөлім)

Әзілкеш:
Ащыкөл, Ащыөзендей сайың бар ма?
Желіңде жетпіс шұбар тайың бар ма?
Жетпіс інген, сексен мая боталатқан,
Еліңде Әбекемдей байың бар ма?!

Сұрасаң, байдың атын – Баймырза бай,
Ділда артқан жеті атанға Құнба, Шоқай.
Елімде есепсіз бай толып жатыр,
Қоздатқан қырық мың саулық Қосаса бай.
Әбекем, Қырды жайлап, Сырды қыстап,
Ішікке пұшпақтаған жанат тыстап.
Қолында жезден тоқпақ, жібек ноқта,
Жібектен жетпіс құлаш желі ұстап.

Арқада жатушы еді Сарышыбық,
Жүруші ек бие байлап, қымыз ішіп.
Теңеліп бесті атанға, құнан, тайлақ,
Әр істі құдай қылар өзі пішіп.
Тұрады самауырда шайың қайнап,
Жаяңды, жалыңменен кесе шайнап.
Байлықтың о да болса бір белгісі,
Көшкенде бос жүреді алпыс тайлақ.

Қыздары Әбекемнің сондай әсем,
Дәулеті алла берген болды басым.
Қырық құлаш қызыл шәйі беліне орап,
Дүниеде бай көрдің бе мұндай көсем?!

Күніне жүз теңгенің шайын ішіп,
Байлықпен кеңес құрар елмен көшіп.

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Алдында мың сомға алған ақ самауыр,
Жүз қонақ тауыса алмас оны да ішіп.

Артады, ел көшкенде сексен нарды,
Мақтанса керек қой жан қолда барды,
Үстінде әр бірінің төрттен сандық,
Он мыңнан әр бірінде бұйым бар-ды.

Артады жеті атанға шекер, шайды,
Көрдің бе, өміріңде мұндай байды?
Сыртында ауылыңның алты шатыр,
Ішіне масатыдан төсек жайды.

Алыстан келген дұшпан бас алмайды,
Қорғалап, аяғымен баса алмайды,
Бәрін де алты алаштың араладым,
Біреуі де Әбекемнен аса алмайды.

Алшын Әзілкеш Арқадағы Болық қызға келді. Келсе
үйдің тұсында бір Бала қыз Болыққа арнап өлең айтып
екен. Балаға қарап, Алшын Әзілкеш өлеңді қоя берді:

Салғанда сөйлер сөзге, шешен келді,
Серкедей қара мойын көсем келді.
Құдайым сөйлесін деп тілді берді,
Ақының сөйлеген соң аттай желді.
Шырағым, босат-тағы орынды бер,
Орныңа айтайын деп көкең келді.

Бала:
Жарасар қымыз құйса, жез тегене,
Семірер арық саулық күзді күні.

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Босатып орынымды мен берейін
Ағаке-ау, сабыр қылшы, кішегене!

Әзілкеш:
Шабынар тышқан көрсе қыран мысық,
Барады, қайтейін мен, ішім пысып.
Қойыпты сыпайының тонын пішіп,
Барады көкірегім алып-ұшып.

Қалады көп отырсаң, жыным келіп,
Жүре бер айтқан сөзбен жөнді біліп.
Мен келгенде, намазшам сағат еді,
Қалып па ең ақ Болықпен ілінісіп?

Бала:
Ақ Болық жатыр еді-ау аққуға ұсап,
Толықсып құшағына сені қысып.
Жолықтың, жолықпағыр, әлдеқайдан,
Тығылған құйысқанға қурай құсап?

Әзілкеш:
Шырағым, сіздер – көбдік , біз – бір кебе Болғанда
сен – жел қайық, біз – бір кеме, Бәріміз Кіші жүздің бала
сымыз, Бәйгеңді қызыл тілден жібермеспін, Ағаңа бейпіл
сөйлеп шүлдірлеме!

Қыз Болық:
Өлеңім ақсақалдың ақиқаттай,
Көңілі ақ Болықтың жазған хаттай.
Айтысар меніменен есі кеткен
Қарт бекен мен бір жүйрік Шошай аттай.

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Әзілкеш:
Өлеңім ақсақалдың ақиқаттай,
Көңілі ақын жігіт жазған хаттай,
Мейлің бер, қонақ асы, мейлің берме,
Мен келдім ауылыңа, түзге жатпай.
Шошайтып Шошайыңды кетер еді,
Сәдірбек алып келсе Бурыл атты-ай.

Қыз Болық:
Апырым-ау, бұ кім еді аттай желген?
Шешеннің көп жаңғалақ сөзін бөлген.
Шошайым алты алаштан озып жүрген,
Бір жазда ол бәйгеден отыз келген.

Әзілкеш:
Дегенің сенің Шошай, үшке келген,
Зорынан көтерменің, күшке келген.
Жүйрік деп біздің жақта Ақбауырды айт,
Ташкенттен Орынборға түсте келген!

Қыз Болық:
Келгенмен Ақбауырың мәз емес-ті,
Домбыраң дауысыңа саз емес-ті.
Бір қолдан тоқсан байтал санап берген,
Ахмет Шалқасқа аты аз емес-ті.

Әзілкеш:
Қыз Болық біреу жаяу, біреу атты,
Өтірік айтып, сені неден сүрен атты?
Өзіңдей екі қызға бермей жүрген,
Қайтесің, Қашқынбайда Күрең атты?

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Әзілкеш:
Сөзіңнің қарасайшы бұрысына,
Кіші жүз мен туыппын ырысына!
Бәрін де көрінгеннің жайпама қар,
Әлінің жолығарсың қылышына!

Қыз Болық:
Сүт берген, емшек берген, қайран ене!
Қор болар өлгеннен соң адал дене.
Отырмын дауысыңнан шырамытып,
Руың қай Шөмекей, білдір кәне?

Әзілкеш:
Орыстың бір қаласы — Тал қаласы,
Күмісті алтынменен малшылашы.
Ақ Болық, сұрап маған тимеймісің?
Кіші жүз мен де өзіңдей бір баласы.

Қыз Болық:
Шырағым, ақылмысың, кеңеспісің?
Қолымнан өрік берсем, жемеспісің?
Отырмын дауысыңнан шырамытып,
Алшынның Әзілкеші емеспісің?

Әзілкеш:
Ана тау, мына таумен Оралма тау,
Жарасқан биқасапқа жібектен бау.
Отырсаң дауысымнан шырамытып,
Сол айтқан Әзілкешің болармыз-ау!

Қыз Болық:
Аулымның қонған жері Маман ба екен?
Білмеген малдың жайын, жаман екен?

Әзілкеш (Әзірбай) Шамырұлы

Қонсаңыз, қоналқаңды соң сұрарсыз,
Еліңіз Қырға кеткен аман ба екен?

Әзілкеш:
Арқада бес жүз ауыл Шолық келген,
Кеңсазға Қараторғай қонып келген.
Жағасы жауды қырып, бос болған соң,
Еліміз көрмегенін көріп келген.

Қыз Болық:
Орыстың бір арбасы күймелі ме?
Камзолың кемболаттан түймелі ме?
Ежелден қарсыласқан жауың еді,
Содыры ит Қоқанның тимеді ме?

Әзілкеш:
Құдайым, «малым арық» дегізбеген,
Малыма сынық шөпті жегізбеген.
Елімнің ханы — Елекей хан тұрған соң,
Шыбышым, тоқтым қашып, егіздеген.

Қыз Болық:
Әр сөзім мың теңгелік, тілім балдай,
Жарасқан ақ Болыққа ала таңдай.
«Ішімнен хан қойдым!», – деп қампаясың,
Қызығын о ханыңның көрдің қандай?

Әзілкеш:
Аулымның қонған жері қопаланған,
Керім қыз далап жағып, опаланған.
Елімнің ханы — Елекей, хан тұрған соң,
Тайлағым, тайым топтап боталанған.