Өгіз бен бақа (1-бөлім)

Бір өгіз ыстық күні көл жағасына келіп, шөлі қанғанша су ішіпті. Мұны көрген сол көлдегі бір бақа қасындағы бір жодасына:

—Мен де анау өгіздей су іше аламын,—депті мақтана.

—Ондай болмақ қайда,—депті жолдасы оған ақыл айта. Жолдасының сөзін елемеген бақа суды бас алмай жұта беріп ті, жұта беріпті. Суға шыдамаған жұқа қарын ақыры жарылып, бақа мерт болыпты.

1. «Өтірік өлең». Мәтін 1991 жылғы Қыдырәлі Саттаров басқарған «Мырзашөл фольклор экспедициясы» материал дарынан алынды. Жинап, Қолжазба қорына тапсырған—фи лология ғылымдарының докторы, профессор Қ.Саттаров. Ол өлеңді Қарақалпақстанның Мырзашөл ауылының тұрғыны Қуаныш Асылбаевтың айтуынан жазып алған. Қолжазба ӘӨИдің қолжазба қорында (920/71-бума, 38-б.) сақтаулы. Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды. 2-3. «Өтірік өлең». Бұл мәтіндерді 1988 жылы Амудария жағалауындағы Мойнақ, Қоңырат, Шоманай, Нөкіс қала лары мен аудандары аумағына арнайы ұйымдастырылған фольклорлық экспедициясының барысында жинаған—Низа ми атындағы Ташкенттің Халықтар Достығы орденді мемле кеттік педагогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті бөлі мінің студенті Қалқа Оразбайқызы. ӘӨИ-дің қолжазба қорына (920/83-бума) тапсырған—Қ.Саттаров. Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды. 4. «Өтірік өлең» мәтіні ӘӨИ-дің қолжазба қорында (920/137бума, 94-б.) сақтаулы. Өлеңдерді Оңтүстік Қазақстан мен

Өзбекстан Республикасы Ташкент өңіріне ұйымдастырылған фольклорлық-этнографиялық экспедицияларды басқарып, ел аузынан жазып алып, қорға тапсырған—Қ.Саттаров. Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды. 5-7. Өтірік өлеңді 2002 жылы Қ.Саттаров басқарған «Фольк лорлық мұраларды жинау экспедициясы» кезінде М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің студенттері жазып алған. Қорға тапсырған—Қ.Саттаров. Мәтін ӘӨИ-дің қолжазба қорында (920/136-бума, 155-б.) сақтаулы. Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды. 8. «Өтірік өлең». Туынды Қарағанды мемлекеттік универ ситеті филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасы сту дентерінің фольклорлық практика кезінде жазып алынған. ӘӨИ-дің сирек қорына 1997 жылы тапсырған—филология ғылымдарының докторы, профессор Б.Рақымов (926-бума, 9-б.). Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды. 9. «Өтірік өлең». Туындыны ӘӨИ қорына тапсырған— Молдасейіт Төлепқалиев. Ол туралы мәліметтер кездеспейді. Томға мәтін қолжазба негізінде (146-бума, 4-дәп, 20-б.) дайындалды. 10. «Өтірік өлең». Томға мәтін «Алтын сандық» (// Құрасты рып, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазғандар: ҰҒА академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор С.Қасқабасов, филология ғылымының докторы К.Ісләмжанұлы) жинағы (39-б.) бойынша ұсынылды. 11. «Өтірік өлең». «Қара өлеңдер» (Үрімжі: «Шинжаң ха лық» баспасы, 2009) жинағында жарияланған. Мәтін араб әр пінде жазылған. Томға мәтін осы жинақтан (289-б.) әзірленді.

12. «Өтірік өлең». Қорға 1964 жылы тапсырған—Мұсаева Сара. Мәтін араб әрпінде жазылған. ӘӨИ-дің Қолжазба қорын да (523, 2-дәп.) сақтаулы. Томға мәтін қолжазба негізінде ұсынылды. 13-14. Өтірік өлеңдер. Туынды ӘӨИ-дің қолжазба қорында (131-бума, 2-дәп. 5-б.) сақтаулы. Ел арасынан жинап, қорға 1959  жылы тапсырған—Өкпенов Ибрагим. Бұрын баспа жү зінде жарияланбаған. Томға мәтін түпнұсқа негізінде дайындалды. 15. «Өтірік өлең». Туындының түпнұсқасы ӘӨИ-дің Қол жазба қорында (315-бума, 4-дәп. 87-б.) сақтаулы. Қорға 1958  жылы тапсырған—Тәкежанов Құсайын. Томға мәтін қолжазба негізінде дайындалды. 16-17. «Өтірік өлең», «Ағаш пен шөптің ажырасқаны». Бұл мәтіндер алғаш І.Жансүгірұлы құрастырған «Өтірік» жинағында жарияланды (Өтірік (Ел әдебиетінен жинақ).— Москва: «Күншығыс» баспасы, 1927). Кітап 2001 жылы төте араб жазуынан қазіргі қолданыстағы кирилл әрпіне түсіріліп, қайта басылым көрді (Жансүгірұлы І. Өтірік (Ел әдебиетінен жинақ). //Құраст.: Т.Әлібек, С.Шахина.—Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2001. 63-б.). Томға ұсынылып отырған мәтін осы жинақтан алынды. ІІ. ӨТІРІК ЖЫРЛАР 1-2. «Кер бие, торы құлын», «Торы тай», (І.Жансүгірұлы нұсқасы). Бұл туындылардың тақырыптары жеке-жеке бол ғанымен, тақырыптар жинақталып бүтін бір жырды құрай ды. Ілияс ақын жырдың үзінділерін 1926 жылы Қарқара көте рілісінің 10 жылдығына О.Жандосов, Ы.Көшкінов, Ә.Жүнісов сияқты қоғам қайраткерлерімен Мейірманның еліне барған