Орақ билән Мамай батырдың хикаясы (4-бөлім)

Төбесінде төрт бүркіт
Хан Мамайдың ойнайды.
Қазандай болған қара бұлт
Қанша қалмақ атса да,
Асыл туған хан Мамай
Өлетұғын болмайды.
Сонда Темірхан сөйлейді:
—Әй, Ханбике, Ханбике,
Мына залым хан Мамай
Өлетұғын болмады.
Қолындағы найзасын
Қызыл қанға бояды.
Өлетұғын хан Мамай
Айтып берші айласын.
Өл десең де өлейін,
Өлтірсең де көнейін.
Ханбике пұшық сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
—Екі қолын артына
Шынжырменен тағалық.
Арбаға жаяу салалық,
Кез келген қалмақ сабалық.
Сақалынан байлалық,
Елге айдап баралық.
Жетпіс құлаш құдыққа
Алып барып салалық.
Қайнап тұрған қара таспенен
Бетін бітеп тасталық.
Сол құдықтың ішінде
Ашыққандай өлсін хан Мамай,
Құдықтың бетін ашпалық,
Тұншығып өлсін хан Мамай.
Бес атамды өлтірген,
Жаныма қаза келтірген,
Құдай айдап ұстатты,
Тірілей кегін алалық.

Әнсіз әңгімесі

Мамайдың қатыны жатып түс көрген. Қалмақтың ханы Темірхан Мамайды алып барып, жетпіс құлаш құдыққа салдырды. Бұ Мамайдың Қарашаш деген қатыны бар еді, түнде жатып түс көреді. Тоқсан бесте Мамайдың шешесі бар еді. Мамайдың қатыны Қарашаш көрген түсін Қараүлек деген Мамайдың шешесіне жорытты.

Хан Мамайдың қатыны
Түнде жатып түс көрді.
Әжептәуір іс көрді,
Шошып оянып түсінде,
Жатыр еді ұйықтап,
Мақпал тонын тұйықтап.
Тоқсан бесте Қараүлек,
Басын шайқап Қарашаш,
Оятып алды енесін.
—Өлгенде көрген балаң-ай,
Әруақты Мамай-ай,
Мінсіз қара кемем-ай,
Болаттан соққан жебем-ай.
Түнде көрген түсіңді,
Оңғарғай, Құдай, ісімді,
Түсімнен қорқып ояндым,
Жорышы көрген түсімді.
Жатыр едім ұйықтап,
Мақпал тоным тұйықтап.
Қыбыладан көрінді
Бір шаншылған бір құйын.
Ордамды жығып кетер деп,
Үйіме жазым етер деп,
Ұзын алтын сырықты
Соған қарсы тіредім.
Сырығым тұтқан болмады,
Ортасынан үзілді.
Бұ не болар, енеке?
Ыржия күліп келетін,
Шешеге сәлем беретін,
Иман жүзді хан Мамай
Ақша беті балаңның
Жығылыңқы көрінер.
Бұ не болар, енеке?
Екі көзі балаңның
Жұмылыңқы көрінер,
Бұ не болар, енеке?
Түнде көрген түсімді,
Оңғарғай, Құдай, ісімді.
Түсімнен қорқып ояндым,
Жорышы, ене, түсімді.
Сорлы болған Қараүлек
Көтеріп басын алады:
—Алла, оңғарғай ісімді,
Жорыйын көрген түсіңді.
Тұла бойым тұңғышым,
Өлгенде көрген құлыным
Ноғайлы тілін алмады.
Алжыған қақбас хан Мамай
Өлмесе тұрсын деп еді.
«Күнім толса көрем,—деп,
Ажал жетсе өлем,—деп,
Аманатын Алланың
Осы сапарда берем»,—деп,
Бозмойнақ атын тебініп,
Қиғаш деген ала тау
Қалмақтың кел деген
Жауының жері еді.
Басына соның барғаны,
Қарауыл қарап тұрғанда,
Келмеген соң Темірхан,
Астындағы тұлпарының
Сыпырып ерін алғаны.
Арқан тағып ойнатып,
Құйрығыменен қунатып,
Арқандап атын салғаны.
Ер қаруы—бес қару
Жастығына салғаны.
Орай садақ, қырық кез оқ,
Жанбасының астына
Батыр Мамай салғаны.
Тасбұлақтың басында,
Адамы жоқ қасында,
Жапанда жалғыз хан Мамай
Ұйықтап жатып қалғаны.
Үйге тіреген алтын сырғының
Сығылыңқы көрінсе,
Мамай жаяу қалған соң,
Әнекеи, солай болғаны.
Ақша беті баланың
Жығылыңқы көрінсе,
Туғалы жаяу жүрмеген,
Табаны жерге тимеген,
Тұлпардан басқа мінбеген,
Сұлудан басқа сүймеген,
Қамқадан басқа кимеген,
Екі қолын артына
Шынжырменен таңған соң,
Арбаға жаяу салған соң,
Тірідей қорлық көрген соң,
Әнекеи, солай болғаны.
Екі көзі баламның
Жұмылыңқы көрінсе,
Жетпіс құлаш құдыққа
Алып барып салғаны.
Атасының өші бар,
Тірідей кегін алғаны.
Арыстан аш та, түлкі тоқ,
Түгел ерге қайғы жоқ.
Жыласақ та, бейшара,
Қарағым, Мамай бізге жоқ.
Алласы болсын қасында,
Басыма салма уайым.
Кешегі кеткен Мамайға
Нағылып айла қылайын.
Асылдан қалған қарағым,
Орақтан қалған тұяғым
Қуар ма екен соңынан
Тартар мекен жауының құнынан,
Қарасай менен Қазиға
Соған барып шағайын.
Сорлы болған Қараүлек
Етек-жеңін түрініп,
Кең тақырдың бойында
Дәнеме жоқ ойында,
Сорлы болған Қараүлек
Көзінің жасы қойынында.
Баласын көзі көрген соң,
Қатып қалған емшегі
Бұлақтай болып иіді.
Қарасай менен Қазиға
Жылап бір қоя береді:
—Ер Қарасай, Қарасай,
Қанды Орақтың баласы-ай,
Қысқа күнде қырық шапқан
Ораққа кімнің шарасы-ай.
Құлағың салып, құп тыңда,
Қарағымның баласы-ай.
Өлгенде көрген атаңды
Ұстап кетті Темірхан.