Жиренше шешен
Хандық дәуірдің жыраулары мен билері · 1 мин оқу
Жиренше шешен (туған және қайтыс болған жылдары белгісіз) — Әз Жәнібек хан заманында ғұмыр кешкен деп саналатын қазақ шешені, хан кеңесшісі. Ол халық аңыздарындағы тапқыр да әділ тұлға. Кейбір деректерде оның уақыты XIV–XV ғасырлар деп көрсетіледі. Жиренше туралы мәліметтердің негізгі көзі — ауыз әдебиеті. Тарихи жазбаларда Жәнібек ханның қасында осындай адам болғаны туралы нақты дерек кездеспейді. Сондықтан зерттеушілердің бір бөлігі оны Алдар Көсе мен Қожанасыр сияқты фольклорлық бейне деп санайды. Ал енді бірі оны шын өмірде болған тұлға ретінде қарастырады.
Аңыздарға қарағанда, Жиренше кедей ортадан шыққан. Бір әңгімеде жас Жәнібек аң аулап жүріп жетім баланы кездестіріп, өз қасына алғаны айтылады. Ол бала кейін ханның шешені болып өседі. Әз Жәнібектің шамамен 1406–1473 жылдары өмір сүргенін ескерсек, Жиренше оның замандасы болуы мүмкін. Аңыздарда ол Қазақ хандығын құруға атсалысқан ханға пайдалы кеңес беріп, қарапайым халықтың атынан сөйлейді.
Зерттеушілер Жиренше туралы әңгімелерді үш топқа бөледі. Бірінші топта ол ханның уәзірі, ақылшысы әрі досы ретінде көрінеді. Екіншісінде ханның қателігін бетіне айтып, оны ақылымен мойындатқан әділ адам ретінде бейнеленеді. Үшіншісінде күнделікті тұрмыста айтылған тапқыр әзілдері мен қарапайым адамдармен қарым-қатынасы суреттеледі. Ең көп тараған әңгімелердің бірі — оның ақылды қыз Қарашашқа үйленуі. Аңыздарда Қарашаш та тапқыр, парасатты әйел болып суреттеледі.
Жиренше есімі басқа түркі халықтарының фольклорында да кездеседі. Қарақалпақтарда — Жиренше шешен, қырғыздарда — Жээренче чечен, түрікмендерде — Йикренче. Оның атымен байланысты шешендік сөздер бірнеше ұрпақтың аузында өңделіп, ортақ халық мұрасына айналған. Бұл әңгімелер қазақ шешендік өнерінің үлгісі ретінде оқытылады.