Асан Қайғы
Хандық дәуірдің жыраулары мен билері · 2 мин оқу
Асан Қайғы Сәбитұлы (XIV ғасырдың соңы – XV ғасырдың басы) — Алтын Орда ыдыраған және Қазақ хандығы құрылар қарсаңда өмір сүрген жырау, би және ойшыл, Әз Жәнібек ханның кеңесшісі. Ол туралы мәліметтердің басым бөлігі ел аузындағы аңыздар мен шежірелер арқылы жеткендіктен, өмірбаянының көп тұсы нақты емес. Аңыздар бойынша әкесі Сәбит Арал өңірінде, Сырдария жағасында тұрған. Асан жас кезінен шешендік пен жыраулық өнерді меңгеріп, ел мен жер дауларын шешуде, хан мен билердің кеңесінде өткір ойымен көзге түскен.
Асан өмір сүрген кезең саяси аласапыранға толы болды: Алтын Орда әлсіреп, оның аумағында Қырым, Қазан және Өзбек хандықтары бөлініп шықты, Ноғай ордасы да ыдырай бастады. Жырау елдің бірлігін сақтау, хандық билікті нығайту және қорғаныс қабілетін арттыру қажет деп санаған. Аңыздарда ол Әз Жәнібек ханның шешімдерін ашық сынайды: ханның ел қамын ұмытып, қорған салуға, той-думанға әуестенгенін, жайлы Еділ мен Жайық бойын тастап кеткенін айыптайды. Әз Жәнібек қайтыс болғаннан кейін Асан Дешті Қыпшаққа оралып, Шу мен Сарысу бойына қоныстанған рулардың татулығы үшін еңбек еткені айтылады. Атырау облысындағы Асантүнеген көлі туралы аңыз оның елді бастап көшкен сапарымен байланыстырылады.
Асан Қайғының мұрасы толғау, терме және шешендік сөздер түрінде сақталған. Олардың өзегі — елдің болашағы, заманның өзгерісі, адамдардың мінез-құлқы. Жырау ағайынмен ұрыспауға, жолдасты жауда жалғыз қалдырмауға, жаман мінезді адамнан аулақ болуға, болмашы нәрсе үшін араздаспауға шақырады. Оның өлеңдерінде келер заманның қиындығы туралы бейнелі болжамдар да кездеседі. Халық оны ел қамын ойлап, мұңға батқан адам ретінде есте сақтап, атына «Қайғы» сөзі қосылған.
Шоқан Уәлиханов Асан Қайғыны «көшпелілер философы» деп атаған. Оның шығармаларын жинап, зерттеуге Шоқан Уәлиханов, Г. Н. Потанин, Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов үлес қосты. Жырау мұрасы XIX ғасырдың аяғында баспа бетін көре бастады. Қайтыс болған жылы белгісіз; Қызылорда облысының Шиелі ауданындағы көне қорымда оның жерленген жері деп саналатын кесене бар.