Майқы би

Майқы би (жазба деректердегі нұсқалары: Байқу Хұшин, Хұшидай Байқу) — XII–XIII ғасырларда өмір сүрген деп саналатын тарихи-аңыздық тұлға, Шыңғыс хан дәуіріндегі бек әрі әмір. Қазақ шежіресінде ол Ұлы жүздегі үйсін тайпасы мен оған туыс бірқатар рулардың түп атасы ретінде аталады. Оның өмір сүрген жылдары белгісіз. Кейбір шежірешілер, соның ішінде жазушы Балғабек Қыдырбекұлы, ел жадында екі Майқы болған деп есептейді.

Тарихи деректер бойынша Майқы Шыңғысты хан көтеру оқиғасына қатысқан. Кейін Жошы мен Батудың әскерінде оң қанатқа басшылық етуге араласқан. Рашид ад-Диннің «Жамиғ ат-тауарих» еңбегінде ол Шыңғыс хан жорыққа аттанғанда орнына қалдыратын сенімді бас би ретінде сипатталады. Абай да өз жазбасында Шыңғысты хан көтеруге қатысқан он екі кісінің бірі қазақтың Майқы биі екенін айтады. Шежіреде Майқының Бақтияр (кей нұсқада Бақадыр) атты ұлы болғаны, одан Үйсін мен Ойсыл тарағаны көрсетіледі. Олардың ұрпақтарынан Албан, Суан, Дулат, Шапырашты, Ысты, Ошақты, Сіргелі, Жалайыр сияқты рулар өрбиді.

Майқы би туралы халық аңыздары мен нақыл сөздер көп. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы — Майқы би» деген сөз осы тұлғаға байланысты айтылады. Аңыз бойынша, ноғайлы елі ыдырап, Орманбет би қайтыс болған соң Майқы қазақ руларын үш жүзге бөлген. Үйсін бастаған топты Ұлы жүз, Болатқожа бастағанын Орта жүз, Алшын бастағанын Кіші жүз деп атаған. Сол аңызда ол Ұлытауда Алаша ханды үш жүзге хан етіп сайлаған. Одан кейін қырық руға таңба үлестірген. Мысалы, үйсіндерге «жалау», арғындарға «көз», алшындарға «найза» таңбасы берілген. Бұл таңбалар қашалған тас кейін «Майқы таңбасы», «Нұра таңбасы» деп аталған.

Майқы би туралы мәліметтердің көбі шежіре мен ауыз әдебиетіне негізделген. Сондықтан зерттеушілер оның бейнесін тарихи дерек пен халық аңызы тоғысқан тұлға ретінде қарастырады.