Шалкиіз Тіленшіұлы
Хандық дәуірдің жыраулары мен билері · 1 мин оқу
Шалкиіз Тіленшіұлы (1465–1560) — Қазақ хандығы қалыптасқан кезеңде өмір сүрген жырау, ақын, билеушілердің кеңесшісі. Ол алдымен Үлкен Орданың беклербегі Темірдің қасында жүрген. Кейін ноғай биі Мамайға, одан соң қазақ ханы Хақназарға серік әрі ақылшы болған. Деректерде Шалкиіздің өз заманына лайық жақсы білім алғаны айтылады. Темірдің жанында жүргенде ол Ыстанбұл, Қырым, Дон бойы және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған. Өмірінің басым бөлігі Қазақ хандығында өтті.
Жыраудан отызға жуық толғау жеткен. Олардың арасында билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, өмір мен заман туралы ойлар, адамгершілік пен достық жайлы өсиеттер бар. Шалкиіз теңеу, метафора және параллелизм тәсілдерін жиі қолданған. Оның өлеңдерінде билеушіні мақтаудан гөрі жыраудың өз көзқарасы мен мінезі айқын көрінеді. Ол ел басшысының қажеттігін мойындаған. Алайда хан мен бидің адамгершілігі лауазымына лайық болуын, ал олардың қателігінен халық зардап шекпеуін талап еткен.
Әдебиеттанушылар Шалкиіз поэзиясындағы діни ұғымдарға ерекше назар аударады. Оның толғауларында «Хақ», «Алла», «Қағба», «Әзірейіл» сөздері жиі кездеседі және Құран бейнелеріне сүйенетін тұстар бар. Зерттеуші М. Олкотт жырау өлеңдерінде сопылық дүниетаным мен дала жауынгерінің рухы үйлесім тапқанын атап өткен.
Шалкиіздің би Темірге айтқан екі арнауы ерекше белгілі. Біріншісінде ол билеушінің қаһарына ұшырап, көрген қиянатына өкпесін білдіреді. Екіншісінде Темірді Меккеге қажылыққа аттанбауға көндіреді. Ол уақытта сапар бір жылға жуық созылатын. Жырау ел жау қоршауында тұрған кезде халықты басшысыз қалдыруға болмайтынын айтады. Бұл арнауда ол мемлекет қауіпсіздігін бірінші орынға қояды. Шалкиіздің толғаулары бүгінде қазақ әдебиеті тарихының ерте кезеңін танытатын мұра ретінде оқытылады.