Төле би
Хандық дәуірдің жыраулары мен билері · 1 мин оқу
Төле Әлібекұлы, Төле би (1663–1756) — Ұлы жүздің бас биі, шешен, қазақтың мемлекет және қоғам қайраткері. Ол «Жеті жарғыны» жасаған билердің бірі. Қазіргі Жамбыл облысының Шу өңірінде дүниеге келген. Тегі — Ұлы жүздің дулат тайпасы, жаныс руы. Атасы Құдайберді би Есім хан тұсында хан жағын ұстаған. Төле бала кезінен әкесімен бірге ел аралап, шешендік өнерді үйренді. Он бес жасынан бастап билер жиынына қатысып, әділ шешімдерімен таныла бастады.
Тәуке хан тұсында Төле Қазыбек және Әйтеке билермен бірге хандықтың бірлігін нығайту ісіне атсалысты. Тәуке оны Ұлы жүздің бас биі етіп тағайындады. Үш би әдет-ғұрып заңдарының жинағы — «Жеті жарғыны» қабылдауға қатысты. Жоңғар шапқыншылығы кезінде Төле би Ордабасы жиынына басшылық жасап, халықты жауға қарсы бірігуге шақырды. Ол жас Абылайды өз қамқорлығына алып, тәрбиелеген. 1742 жылы Абылай жоңғарлардың тұтқынына түскенде, үш жүзден құралған тоқсан кісілік елшілікті бастап барды. Нәтижесінде 1743 жылы 5 қыркүйекте Абылай тұтқыннан босатылды.
Төле би сыртқы саясатта да белсенді болды. 1734 жылы Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға, 1749 жылы Орынбор губернаторы И. Неплюевке хат жазып, Ресей қарауына кіруге келісім білдірді. Бұл жоңғар соғыстарынан әлсіреген ел үшін амалсыз қадам болатын. 1748 жылы орыс көпестерінің керуенін тонау оқиғасы болғанда, Төле би кінәлі туысы Қойгелді батырға екі мың жылқы айып төлетті. Сол жылы Әбілқайыр хан өлтірілгенде, «Жеті жарғыға» сүйеніп айыпкерлерге жеті құн кесті. Кейін Барақ сұлтанның ісін билер алқасында қарап, оны ақтап шықты.
Төле бидің шешімдерінің басты мақсаты ел ішіндегі тыныштық пен бірлікті сақтау болды. Оның «Елге бай құт емес, би құт» деген сөзі осы ұстанымды көрсетеді. Ел аузында оның тапқыр шешімдері мен шешендік сөздері туралы көп әңгіме сақталған. Төле би 1756 жылы қайтыс болды.