Ақтамберді Сарыұлы
Хандық дәуірдің жыраулары мен билері · 1 мин оқу
Ақтамберді Сарыұлы (1675–1768) — жырау, ақын, қолбасшы және дипломат, қазақтың жыраулық поэзиясының көрнекті өкілі. Ол қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі Қаратау маңында дүниеге келген. Найман тайпасының қаракерей руына, оның ішінде сыбан тармағына жатады. Өз толғауында он екі жасында қылыш асынып жорыққа аттанғанын айтады. Демек, ол жастайынан соғысқа араласқан.
Ақтамберді қазақ-қалмақ соғыстары кезеңінде өмір сүрді. Ол «Ақтабан шұбырынды» нәубетін өз көзімен көрген. 1738–1752 жылдардағы қазақ-қалмақ қақтығыстарының көбіне қатысқан. 1742 жылы Орынборда Орта жүз ру басшылары ант берген жиынға өкіл ретінде қатысты. Ел аузындағы деректерге қарағанда, ол жетпіс жылдай ат үстінен түспей, елін қорғаған. Сонымен бірге ол шешен, би ретінде де танылған.
Жыраудың бізге жеткен мұрасы үш жүз жолдан аспайды. Бірақ олар нақыл сөздер мен ой түйіндеріне бай. «Күлдір-күлдір кісінетіп», «Уа, қарт Бөгембай», «Менімен ханым ойнаспа», «Жауға шаптым ту байлап», «Заманым менің тар болды», «Отбасар орны отаудай» толғауларында батылдық, ізгілік және туған елге адалдық жырланады. Соңғы шығармаларының бірі деп саналатын «Балаларыма өсиет» толғауында ол ұрпағын бірлікке, татулыққа және талапқа шақырады. Онда алауыздықтың елге зиян екенін ескертеді. М. Әуезов 1957 жылы Ақтамбердіні батырлар ерлігін жырлаған эпостық жанрдың ақыны ретінде бағалады.
Ақтамберді толғаулары С. Мұқановтың «Қазақтың XVIII–XIX ғасырлардағы әдебиетінің тарихынан очерктер» (1942) кітабында жарияланды. Кейін «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967), «Алдаспан» (1971), «XV–XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы» (1982), «Бес ғасыр жырлайды» (1985) жинақтарына енді. Жыраудың әлі жазылып алынбаған толғаулары ел аузында сақталуы мүмкін. Ақтамберді 1768 жылы қазіргі Абай облысының Абай ауданындағы Құндызды ауылы маңында қайтыс болды.