Бұқар жырау

Бұқар жырау Қалқаманұлы (деректер бойынша 1668–1781) — XVIII ғасырдағы қазақ жырауы және ақылгөй қоғам қайраткері, Абылай ханның жақын кеңесшісі. Ол Арғын тайпасының Сүйіндік бөлімінен, Қаржас руынан шыққан. Бұхара мен Қарнақтағы медреселерде дәріс алған. Тапқыр әрі суырыпсалма ақын болғандықтан, замандастары оның сөзге шешендігін ерекше бағалаған.

Бұқардың ғұмыры қазақ халқы жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен ауыр кезеңге тура келді. Ол ел тұтастығын сақтау үшін басшының рөлі зор деп есептеп, Абылайды үш жүздің басын қосатын қайраткер ретінде қолдады, ханға кеңес беріп, кейде оны ашық сынға да алды. Жырау Абылайдың ақылы мен әділдігін, оның батырларының ерлігін толғауларына арқау етті. «Абылай ханның қасында», «Қазақтың ханы Абылай», «Ай, Абылай, Абылай», «Ханға жауап айтпасам» сияқты шығармаларында ханның саясаты мен мінезі сипатталады. Бұқар Ресей мен Қытай арасында сақ, байыпты саясат ұстануды жөн көрген.

«Садыр, қайда барасың?», «Он екі айда жаз келер» толғаулары ел болашағы мен бейбітшілікті сақтау, татулық мәселелерін көтереді. «Әлемді түгел көрсе де», «Бұл, бұл үйрек» сияқты өлеңдерінде табиғат құбылыстары мен адам өмірі қатар суреттеледі. Ол адамның жас кезеңдерін жас ұлғайған сайын ақыл мен парасаттың толысуымен байланыстыра жырлаған. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің жазуынша, «Қилы заман» толғауы Абылай ханның Асан Қайғы сөзінің мағынасын сұрауына жауап ретінде туған. Бұл толғауда жырау батыстан келетін отаршыл күштің ел тұрмысына, діні мен тіліне, жеріне қатер төндіретінін болжайды. Басқа бір толғауында Көкшетау, Атбасар, Қараөткел, Баянауыл, Қарқаралы өңірлерінде бекіністер салынып, қазақтардың шұрайлы жерден ығыстырылғанын қынжыла жырлайды.

Мұхтар Әуезов жырауды заман сыншысы, болашақты болжаушы деп сипаттап, оның сөзі көпшіліктің мұңы мен қамына арналғанын атап өткен. Бұқар жыраудың толғаулары Абылай дәуірінің тарихын, саяси ахуалын және сол кездегі қоғамдық ойды тануға мүмкіндік беретін құнды мұра болып есептеледі. Деректерге сүйенсек, ол 1781 жылы өте егде жаста дүниеден өткен.