Нұрым мен Беріш қызы

Нұрым:
Әуелі сөздің басы біссімілла рахман,
Мал жиса адалдықпен – ақырда иман.
Татар дәм күнде айырмас, жерім алыс,
Бұл тойға болдым душар жұртты жиған.
Айтайын әп дегеннен, ақын апа-ай,
Сөзіммен салған жерден сені жанай.
Ерегес екіталай болған жерде,
Салдыртып озып жүрміз біздер талай.
Байрағын бізге берген талай жүйрік,
Дүниеден кім кешпейді болса бұйрық.
Алқада көп ұзатпай кідіртермін,
Кезегін енді сөздің сізге қидық.

Берішқызы:
Сен, жігіт, айқай салдың мазамды алып,
Берішқыз атым менің, тұрсаң танып.
Қорықпай қыз тұсына келемін деп,
Сан жүйрік құр сандалған есі танып.
Көрмеген бұрын жүзін құрбы екенсің,
Айт маған аты-жөнің, танысайық.

Нұрым:
Сұрасаң руымды – Жаманадай,
Қолымда көк қаршыға томағалы-ай.
Ерегес екіталай болған жерде,
Байрақты бізден бұрын кім алады-ай?!
Тастемір өзім атым, ағам Нұрым,
Алқада жан сөйлемес бізден бұрын.
Айдаған әркімдерді Ақтағала-ай,
Ай, апа-ау, сөз сөйлейсің қалай-қалай?
Келгенде қызыл тілге қыз-қызысып,
Белгілі толы жұртқа сөздің пәмі-ай.

Берішқызы:
Өзім де ойлап едім Адай-ды деп,
Жасымнан көріп жүрмін талайды көп.
Әуелде үйден ойлай шығып едім,
Құр айқай тап болар деп өлеңі-ай жоқ.
Әуелі келген жерден бір шошындым,
Адайда айтқыш Нұрым осы ма деп.
Жолаушы болсаң, байғұс, қалма жолдан,
Сан жүйрік жас екен деп әуре болған.
Қыдырып бұл Адайлар жүре береді,
Үстіне киіп алып сары тоннан.

Нұрым:
Бұл Адай кисе-дағы сары тонды,
Беріштің талай қызы тоқал болды.
Жұт болса, біздің елден тұқым қалады,
Бір бай жоқ бұл Беріште жеті баулы.
Қыдырып Беріш деген жүре береді,
Беріштің бізде бар-ды төрт-бес ауылы.

Абылды Қабыл, сірә, өлтірген соң,
Мұсылман кәпірменен, сірә, даулы.
Қызыл тіл сөйлей-сөйлей желдей ескен,
Беріштің бір өнері - ағаш кескен,
Мал берсе, Беріш қызын бере берер,
Сізді де тоқалдыққа берер дескен,
Жағалай Жайық бойын қоныс етіп,
Орыспен сыбаймыз деп желдей ескен.

Берішқызы:
Халқының кім күймейді жаласына,
Жоқ жайым сеніменен таласуға,
Беріпті жас кезімде мені-дағы
Бір байдың әлпештеген баласына.
Сен, жігіт, көлбей кеттің елді мақтап,
Артыңда ештеңең жоқ қойған сақтап.
Харазм барған Адай сорлы Адай ма,
Қоян жыл о да қайтты жасық қақтап.
Сен жеңдің, біз жеңілдік, ақын жігіт,
Сенімен айтысуға тілім мүкі.
Қарасам, төрт аяғым бірдей ақсақ,
Құдайым бізге бермес енді жақсы ат.

Бұ дәурен екі айналып сірә келмес,
Өз елім аяғымнан ала берді,
Біз болдық мұнан былай пайда көрмес,
Таздағы Ораз жырау душар болып,
Мұны да жеңіп едім жасымда он бес,
Қызыл тіл, он сегізде бір сүріндің,
Таусылмас ұры-қасық, ел-теңізге,
Бізді де айтқыш деп еді бірді-бірге.

Жіберген ел шабарын Иса болыс,
Атамыз Сарыарқаны еткен қоныс,
Бұ құрбы қызыл тілге болмайды деп,
Шулайды қырда қазақ, тоғайда орыс.
Талайды келекеге еткем мазақ,
Шулаған тоғайда орыс, қырда қазақ.
Сөз таппай қапияда сүрінгеннен,
Жаксы екен ақыретте тартқан азап.

Нұрым:
Жақындап жаңа келдім, кетпе қашып,
Бір сөзім бір сөзімнен кетеді асып.
Харазм барған Адай сорлы Адай ма,
Қоян жыл о да қайтты қақтап жасық.
Енші алып шыққан Иса Тіленбайдан,
Ерім еді атағын жұртқа жайған.
Шынымен сол Исамен айтысам деп,
Құдаша, корықпадың ба бір Құдайдан?

Тіліңді қысқартарсың Иса деген,
Нұрымнан Иса-екемді көрме төмен.
Бүлдіріп Форт қаласын қайратпенен,
Жалындай ол пәлеге қарсы жүрген,
Оязға өзі барып жауап берген.
Заңына жетік едім Арқа жақтың,
Беріштің талай қызы опық жеген.

Беріштің бас жігіті Қаныш сардар,
Төреге Беріш қызы сондай қардар.
Ежелден аты шыққан Нұрым едім,
Еліңнен ер шықты ма арыңды арлар?

Берішқызы:
Сен, жігіт, елімізге жала жаптың,
Орынсыз өтірікті қайдан таптың?
Бұл сөзің өз басыңа болар тажал,
Әдетін қайдан білдің Арқа жақтың?
Қарабау, Қаракөлде жүрмедің бе?
Сөзбенен құр өтірік күрмедің бе?
Әншейін жеңу үшін сен айтасың,
Неше күн жолдас болар бұл дүние?!

Байландым өз аузымнан жеңілдім деп,
Арқадағы сиазды көргенің жоқ,
Ішінде сол сиаздың болған болсаң,
Беріште мөрлі билер кімдер-кімдер?

Нұрым:
Заңына жетік едім Арқа жақтың,
Қызығын көріп жүрміз біткен бақтың.
Сарайшық-Сарайжүңке Беріш жері,
Сол елдің жүрген жерін қайдан таптым?!

Жанпейіс, Әлден, Берген, Елеш, Телеш,
Және де Бегіс пенен Қара Құлкеш –
Арысы бұл еліңнін жаман емес.
Бұл қыз бен бұл төрені қайтеміз деп,
Жиналып талай билер қылды кеңес.

Сиазды құрған жері Жаманқала,
Сыймады Беріш шулап жерге дала.
Талтаңдап қақ ортаңнан орыс кетті,
Япырым-ай, тумады ма қанды бала?

Үйінде жатыр едім Елеш бидің,
Сөзіне Беріштердің жаман күйдім.
Сөйлесіп бір орыспен жатқаныңда,
Төрт жігіт аңдып барып алмады ма
Суырып сонда ішінен ақ боз үйдің?
Бұл сөзім алқада айтпас бір сөз еді-ау,
Кісіге қарап тұрған өзің тидің.