Топқа түскендегі толғауы (1-бөлім)

Ақ сұңқар құстың асылы,
Айдыннан таңдап қу алған.
Тәуекелшіл ер жігіт
Адаспай жүріп жөн табар,
Қараңғы түнек тұманнан.
Жиырманың күнінде
Дабылым кейін шыққан жоқ,
Серғазыұлы Шыманнан.
Ат болар тай құлыннан,
Ақыл шығар ұланнан.

Жақсының сөзі кем емес,
Алуа, шекер, бал судан.
Жаманның сөзі кем емес,
Адам татпас зәр судан.
Бұл дүниенің жүзінен,
Нешелер жақсы өткен жоқ,
Жүрегінен бел буған.
Бір бәлеге жолығар
Орнын таппай сөз қуған.
Таңырқатып сөйлейін,
Екпіні қатты аққудан.

Елден шыққан есермін,
Екі жақты бір тілді,
Сөйлейтін сөзге шешенмін.
Қынапты қара қылышпын,
Салып кетсем, кесермін.
Сұр жорға аттың сүргіні,
Қағыл жердің үргіні.
Ақ төстері аңқиып,
Қараша қайтар күз күні.
Қызыл тілім қырмызы,
Уақыт келсе алладан,
Алып кетер бір күні.

Айдын көлдер суалса,
Жағалай қонған қаз кетер.
Ер жігіттен бақ тайса,
Қатар жүрген құрбымен
Айтысып жүрген наз кетер.
Атадан алтау тусаң да,
Аузың бірге болмаса,
Дұшпанға қолдан ар кетер.

Бес-алты ауыз жел сөзді
Алдыңызда басталық,
Біразырақ айтып тасталық,
Тәңірдің берген күнінде.
Ұлы алқаға түскенде,
Сөйледім талай шаттанып,
Көңілдің шатты күнінде,
Атасы арзан қара сөз,
Айтып едім басқарып;
Жасы бір үлкен ағаның,
Заманы қатар құрбының
Алқасында сөйледім,
Қызметін атқарып.
Байұлының ішінде
Қазақ ұлы қаралас,
Қанша жүйрік дегенмен
Оза алмайды бас салып.
Әлімұлы, Байұлы,

Тама, Табын, Жетіру,
Алшыннан алған жүлдем бар.
Білген кісі айта алмас,
Айтады деп мақтанып.
Халық ортаға алған соң,
Жұрт жүйрігі болған соң,
Сөзді неге таппалық?
Сұрағаның сөз болса,
Әрі-бері сөйлейін,
Таудан шыққан бұлақтай,
Ылдиға құйған ақтарып.

Сөйлейін сөзі ерінбей,
Бойымды балап керілмей.
Айт дегенде кей адам,
Бойбалайды өлімдей,
Жылы қылып сөйлейін,
Жазғы желдің лебіндей.
Анық қылып сөйлейін,
Ақ теңгенің мөріндей.
Шалықтатып сөйлейін,
Айдынның шалқар көліндей.
Асыл қылып сөйлейін,
Базардың алтын беріндей.
Жабыстырып сөйлейін,
Тұтқыр сары желімдей,
Сұлу қылып сөйлейін,
Қос жорғаны мініп ап,
Түскен жаңа келіндей,
Жатық қылып сөйлейін,
Жазыққа біткен ыраңдай,
Жарастырып сөйлейін,
Сәукеленің бетіндей,
Тымақта шаңқан қылаңдай.
Өлең айтып, ән салу,
Бұ да көңіл көтермек,
Не бар бізде құнарлы-ай?
Мылжыңдаған көп сөзді
Жаратпайды құранда-ай.
Құдайдан жәрдем болмаса,

Біздей қулар шулайды-ай.
Аударса шайтан көңілді,
Не салмайды қиялға!
Жас елуден асқанша,
Алпысқа аяқ басқанша,
Нәпсіні жүрміз тыя алмай.
Қартаймайтын, өлмейтін,
Бар деп қайта естілсе,
Азықтанып, қостанып,
Кетер еді әркім де
Өз алдына жыларға-ай.
Басы жұмыр бұ пенде,
Не салса да көніп жүр,
Балуан, байлық, батырлық,
Үшеуі қолдан келмей жүр.
Сүйген құлға беріп жүр.
Аяғы жоқ, қолы жоқ,
Қияметтің азабын
Дүниеде көріп жүр.
Уақыты біткен жан
Бұйрықты күні өліп жүр.
Жігіттігі өлгеннің
Оты жанбай сөніп жүр.
Жеті қары бөзбенен,
Күніне бірін көміп жүр.
Оны көзің көріп жүр.
Таусылар-ау бұл адам,
Біреуін біреу орып жүр.
Бір адамды қиянға,
Бір адамды зиянға
Аударып шайнап, шеліп жүр.
Атаңды алып алдыңда,
Құрбыңды алып жаныңда
Төңіректеп келіп жүр.

Жай жаратып өргізген,
Дүние жүзін көргізген,
Бір жаратқан алласын,
Кімдер бар да, кімдер жоқ,
Дүние қараң қалған соң,