Жүсіпбек Аймауытов

Жүсіпбек Аймауытов (1889–1931) — қазақ жазушысы, драматург, публицист, педагог және аудармашы, Алаш қозғалысының қайраткері. Ол 1889 жылы қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында, бүгінде өз есімімен аталатын ауылда туған. Арғын тайпасының Сүйіндік руынан шыққан. Әкесі Аймауыт кедей шаруа болған. Бала кезінде арабша хат танып, 1907 жылдан Баянауыл мен Керекудегі (Павлодар) орысша-қазақша мектептерде үзік-үзік оқыды, бір мезгілде балаларды оқытып, күнін көрді. 1911–1914 жылдары ауылда мұғалім болып, 1914 жылы Семейдегі мұғалімдер семинариясына түсіп, оны 1918 жылы бітірді.

Семейде ол Алаш қайраткерлерінің ісіне араласты. 1918–1919 жылдары Мұхтар Әуезовпен бірге «Абай» журналын шығарып, «Екеу» деген ортақ бүркеншік атпен Абайдың өмірі мен одан кейінгі ақындар туралы мақалалар жазды; осы кезде Қаныш Сәтбаевпен танысты. Кейін жаңа өкімет органдарында қызмет етіп, 1920 жылы Кеңестердің құрылтай съезіне қатысты, халық ағарту комиссарының орынбасары, Семей губерниясында оқу ісін басқарушы болды, «Қазақ тілі» газетін редакциялады. Ашаршылық кезінде халыққа көмектесу мақсатында Семейде «Жанар» ұйымын құруға атсалысты. 1922–1924 жылдары Қарқаралыда мұғалім, 1924–1926 жылдары Ташкенттегі «Ақ жол» газетінде бөлім меңгерушісі, 1926–1929 жылдары Шымкент педагогикалық техникумының директоры болды.

Жазушының «Қартқожа», «Ақбілек», «Күнікейдің жазығы» романдары қазақ прозасына психологиялық тереңдік пен лиризм әкелген шығармалар ретінде бағаланады. «Әнші», «Елес», «Жол үстінде» әңгімелерін, «Рабиға», «Шернияз», «Мансапқорлар», «Ел қорғаны», «Қанапия – Шәрбану» пьесаларын жазды. А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, В. Гюго шығармаларын қазақ тіліне аударды. «Мағжанның ақындығы туралы» сияқты сын мақалалары, «Психология», «Тәрбиеге жетекші», «Комплекспен оқыту жолдары» сынды педагогикалық еңбектері, балаларға арналған «Көк өгіз», «Үш қыз» ертегілері бар.

1929 жылы басталған саяси қуғын-сүргін кезінде ол ұлтшыл ұйымға қатысы бар деген айыппен тұтқындалды. Ұзақ тергеуден кейін ату жазасына кесіліп, деректер бойынша 1931 жылы Мәскеуде атылды. Шығармалары ұзақ жылдар бойы оқырманға жетпей келді. 1996–1999 жылдары әдебиеттанушы ғалымдар оның мұрасын жинап, бес томдық жинақ етіп шығарды, кейін бұрын белгісіз болған әңгімелері мен мақалалары да табылды.