Ілияс Жансүгіров
Алаш зиялылары · 1 мин оқу
Ілияс Жансүгіров (1894–1938) — қазақ ақыны, жазушы, драматург, журналист, аудармашы әрі педагог, Қазақстан Жазушылар одағын басқарған алғашқы адам. Ол 1894 жылы 5 мамырда қазіргі Алматы облысының Ақсу ауданында дүниеге келген. Орта жүздегі Найман тайпасының Матай руынан шыққан. Бастапқы білімді әкесінен және ауыл молдаларынан алып, Қарағаш ауылындағы жаңаша оқытатын бастауыш мектепті бітірді.
1919 жылы Ташкенттегі екі жылдық мұғалімдер курсына түсті. Одан кейін туған ауылында бала оқытып, «Тілші» газетінде жұмыс істеді. 1922 жылы Алматыдағы Қазақ ағарту институтына меңгеруші болып тағайындалды. 1925 жылы Мәскеудегі журналистика институтына оқуға түсіп, 1928 жылы оқуын аяқтап, «Еңбекші қазақ» газетінде жұмыс істеді. 1932 жылы Жазушылар одағын құру жөніндегі комиссияны басқарып, 1934 жылғы бірінші съезде одақ төрағалығына сайланды. 1934–1937 жылдары баспада редактор қызметін атқарды.
Өлең жазуды 1912 жылы бастаған. Алғаш жарияланған «Сарыарқаға» және «Тілек» өлеңдері 1917 жылы Семейдегі «Сарыарқа» газетінде басылды. 1928 жылы «Сағанақ» атты тұңғыш жинағы шықты. Ақынның «Дала» (1930), «Күй» (1929), «Күйші» (1934), «Құлагер» (1936) поэмалары қазақ поэзиясының елеулі туындылары саналады. «Кек», «Түрксіб», «Исатай – Махамбет» пьесаларын, «Ізет» жинағына енген сатиралық әңгімелерін жазды. Халық ауыз әдебиетін жинап бастыруға, мектеп оқулықтары мен хрестоматиялар құрастыруға атсалысты. Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Горький, Гейне, Гюго, Ғ. Тоқай шығармаларын қазақшаға аударды. 1936 жылы аударған «Евгений Онегин» соғыс жылдары өзге адамның атымен жарияланып, кейін туыстары аудармашының шын иесін сот арқылы дәлелдеді. Ақынның жас кезіндегі «Балдырған» және «Қызыл жалау» өлең дәптерлері 1957 жылы Ұлттық кітапханадан табылды.
1937 жылы Ілияс Жансүгіров қамауға алынып, 1938 жылы ату жазасына кесілді; деректерде қаза болған күні 26 ақпан деп көрсетіледі. 1958 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сотының шешімімен ақталды.