Ахмет Байтұрсынұлы

Ахмет Байтұрсынұлы (1872–1937) — қазақ ақыны, тілші-ғалым, әдебиеттанушы, педагог, аудармашы және қоғам қайраткері, Алаш қозғалысы жетекшілерінің бірі. Ол 1872 жылы 5 қыркүйекте қазіргі Қостанай облысының Жангелді ауданы аумағында туған. Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан. Әкесінің інісі Ерғазы баланы Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебіне оқуға берді. Ахмет оны 1891 жылы тәмамдап, Орынбордағы төрт жылдық мектепте білімін жалғастырды.

1895–1909 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі мектептерде мұғалім болды, Қарқаралы қалалық училищесін басқарды. 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде жазылған, 14 500 адам қол қойған Қарқаралы петициясының авторларының бірі болды. Онда қазақ жеріне орыс шаруаларын қоныстандыруды тоқтату, ана тілінде білім беру, баспасөз еркіндігі сияқты талаптар қойылған еді. Осы әрекеті үшін 1909 жылы тұтқындалып, Семей түрмесіне қамалды, 1910 жылы қазақ облыстарынан тыс жерге жер аударылды. Ол Орынборға қоныстанып, 1913–1918 жылдары Әлихан Бөкейхан және Міржақып Дулатұлымен бірге «Қазақ» газетін шығарды.

1917 жылы Алаш партиясының бағдарламасын әзірлеген топта болды, Екінші жалпықазақ съезі оны оқу-ағарту комиссиясының төрағасы етіп бекітті. 1919 жылы Алашорда атынан Мәскеуде кеңес өкіметімен келіссөз жүргізіп, Қазақ әскери-революциялық комитетінде төраға орынбасары қызметіне тағайындалды. 1920–1921 жылдары Қазақ АКСР-інің халық ағарту комиссары қызметін атқарды. Кейін Орынбор, Ташкент, Алматыдағы оқу орындарында қазақ тілі мен әдебиетінен дәріс оқыды. Шығармашылық мұрасы бай: 1909 жылы «Қырық мысал», 1911 жылы «Маса» жинақтары жарық көрді. Пушкин, Лермонтов, Вольтер, Надсон өлеңдерін аударды. Абай туралы «Қазақтың бас ақыны» мақаласы мен 1926 жылғы «Әдебиет танытқыш» еңбегі қазақ әдебиеттануының алғашқы ғылыми зерттеулері саналады. Ол араб графикасын қазақ тілінің дыбыс жүйесіне бейімдеп, ұлттық әліпби жасады, 1912 жылы «Оқу құралы» әліппесін шығарды. Әліпби жайлы баяндамаларын 1924 жылы Орынборда, 1926 жылы Бакуде жасады.

1929 жылы 2 маусымда Алматыда тұтқындалып, Мәскеудегі Бутырка түрмесіне жеткізілді. 1930 жылы ату жазасына кесілгенімен, үкім кейін лагерьге, одан Архангельск өңіріне жер аударумен алмастырылды. 1934 жылы Е. П. Пешкованың көмегімен босап, Алматыға оралды, бірақ тұрақты жұмыс таба алмады. 1937 жылы 8 тамызда қайта қамалып, сол жылы 8 желтоқсанда атылды.