Міржақып Дулатұлы
Алаш зиялылары · 2 мин оқу
Міржақып Дулатұлы (1885–1935) — қазақ ақыны, жазушы, публицист, ағартушы және Алаш қозғалысының қайраткері. Ол 1885 жылы 25 қарашада Торғай облысындағы Сарықопа өзені бойындағы ауылда, қазіргі Қостанай облысының Жангелді ауданына қарасты Қызбел ауылында дүниеге келген. Арғын тайпасының Мадияр руынан шыққан. Әкесі Дулат ер-тұрман жасап, етік тіккен шебер болған, анасы Дәмеш әнші адам еді. Міржақып екі жасында анасынан, он екі жасында әкесінен айырылып, ағасы Асқардың қамқорлығында өсті.
Алғаш ауыл молдасынан екі жыл оқып хат таныды. 1897–1902 жылдары Торғайдағы орыс-қазақ мектебін бітірген Мұқан мұғалімнен орысша білім алды. Кейін өзі ауылда бала оқытып, «ауыл мұғалімі» атанды. 1904 жылы Омбыға барып, Ахмет Байтұрсынұлымен танысты, содан бастап екеуі өмір бойы бірге қызмет етті. 1905 жылы Қарқаралы петициясын жазушылардың қатарында болды. 1907 жылы Петербургтегі «Серке» газетінде оның «Жастарға» өлеңі мен бүркеншік атпен жазылған «Біздің мақсатымыз» мақаласы басылды; мақалада отаршылдық саясат ашық сыналды.
1909 жылы Петербургте «Оян, қазақ!» атты өлеңдер жинағы басылып, ақын жандармерия бақылауына алынды. 1910 жылы Қазанда «Бақытсыз Жамал» романы жарық көрді; кей зерттеушілер оны қазақ әдебиетіндегі тұңғыш роман деп санайды. 1911 жылы Семейде «Жұмбақ» өлеңі үшін тұтқындалып, екі жылға бас бостандығынан айырылды, кейін жаза айыппұлмен ауыстырылды. 1913 жылдан Ахмет Байтұрсынұлымен бірге «Қазақ» газетін шығаруға белсене араласты. 1920 жылы Ташкенттегі «Ақ жол» газетінде қызмет етті. 1922 жылы «Есеп құралы» оқулығын шығарып, «Балқия» пьесасын жазды. «Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі», «Атқамінер сұмдарға», «Шағым» сынды өлеңдерінде елдің мұңы мен надандық, алауыздық сияқты кемшіліктер сөз болады.
1922 жылы негізсіз айыппен қамауға алынып, босағаннан кейін 1922–1926 жылдары Орынбордағы ағарту институтында сабақ берді. 1928 жылдың соңында бір топ қазақ зиялыларымен бірге тұтқындалып, он жылға сотталды. Ол 1935 жылы 5 қазанда Соловки лагерінде қайтыс болды. Шығармалары ел тәуелсіздік алғаннан кейін кеңінен басылды: 1991 жылы бір томдық, 1996–1997 жылдары екі томдық, 2002–2004 жылдары бес томдық жинағы жарық көрді.