Дене дайындығы 35 жастан кейін төмендей ме: зерттеу не көрсетті

Күнделікті қозғалыс бұрынғыдан қиындағандай сезілсе, оның себебі тек жаттығуды азайтудан болмауы мүмкін. Швецияда жүргізілген ұзақ мерзімді зерттеу дене дайындығы мен бұлшықет төзімділігі орта есеппен 35 жас шамасында төмендей бастайтынын көрсетті. Бұл жастан кейін күшті арттыру мүмкін емес деген сөз емес: ересек шағында белсенділігін көбейткен қатысушылардың көрсеткіштері де жақсарған.

427 адамды 47 жыл бойы бақылаған зерттеу

Зерттеуді Швециядағы Каролин институтының (Karolinska Institutet) ғалымдары жүргізген. Ол шведтердің дене белсенділігі мен дайындығын зерттейтін жобаға кірген. Зерттеуге 1958 жылы туған, кездейсоқ іріктелген 427 ер мен әйел қатысқан.

Қатысушылардың дене қабілеттері 16 жастан 63 жасқа дейін бағаланған. Ғалымдар әр жастағы бөлек топтарды бір рет салыстырмай, бір адамдардың көрсеткішін ондаған жыл бойы қайта тексерген. Бір топтың ұзақ мерзімдегі көрсеткіштерін бақылау адамның өз қабілеті уақыт өте қалай өзгергенін байқауға мүмкіндік береді.

Зерттеу нәтижесі 2025 жылы «Кахексия, саркопения және бұлшықет журналы» (Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle) басылымында жарияланған. Мұндай бақылаудың артықшылығы — өзгерісті әр буынның айырмасымен шатастырмай, бір топтың ұзақ мерзімдегі көрсеткіштері арқылы бағалау. Дегенмен 427 адамның нәтижесі әр адамның өмір жолын дәл болжай алмайды.

Дене дайындығы мен төзімділік шамамен 35 жаста төмендей бастаған

Ғалымдар аэробтық дене дайындығын, бұлшықет төзімділігін және бұлшықеттің күшті жылдам өндіру қабілетін бағалаған. Аэробтық дайындық — қозғалыс кезінде ағзаның оттегіні қаншалықты тиімді пайдалана алатыны. Бұлшықет төзімділігі жұмысты қанша уақыт жалғастыра алатынын көрсетеді. Ал күшті жылдам өндіру қабілеті секіру, баспалдақпен көтерілу немесе қозғалысты тез бастауға қажет.

Нәтижелер бойынша, аэробтық дайындық пен бұлшықет төзімділігі көбіне 26 мен 36 жас аралығында ең жоғары деңгейге жеткен. Физикалық көрсеткіштер орта есеппен 35 жас шамасында төмендей бастаған. Бұл — топтағы ортақ үрдіс, әр адам дәл осы жаста әлсірейді деген өлшем емес. Кейбір қабілеттер, әсіресе бұлшықеттің күшті бірден шығару мүмкіндігі, бұдан ертерек шегіне жеткен.

Төмендеу әуелде баяу болып, жас ұлғайған сайын үдей түскен. 63 жасқа қарай өлшенген қабілеттердің орташа көрсеткіштері ең жоғары деңгейінен шамамен 30–48 пайызға төмен болған. Ерлер мен әйелдердегі жалпы өзгеру бағыты ұқсас болғанымен, қатысушылардың бастапқы дайындығы мен жеке көрсеткіштері әртүрлі еді.

Белсенді адамдарда да жасқа байланысты өзгеріс байқалған

Зерттеудегі маңызды жайттың бірі — дене белсенділігі жас ұлғайған сайын болатын төмендеуді толық тоқтатпаған. Белсенді өмір салтын жалғастырған адамдарда да көрсеткіштер уақыт өте өзгерген. Демек, физикалық қабілеттің азаюын тек адамның аз қимылдауымен түсіндіру жеткіліксіз.

Бірақ мұны жаттығу пайдасыз деген қорытындыға айналдыруға болмайды. Ересек шағында дене белсенділігін арттырған қатысушылардың физикалық мүмкіндігі шамамен 5–10 пайызға жақсарған. Жасөспірім кезінен белсенді болғандар да ересек шағында дене дайындығын, төзімділігі мен бұлшықет күшін жақсырақ сақтауға бейім болған.

Зерттеудің жетекші авторы, зертханалық медицина кафедрасының оқытушысы Мария Вестерстоль қозғалысты бастауға ешқашан кеш емес екенін айтқан. Бұл нәтиже жаттығу қартаюға байланысты өзгерістерді түгел жояды дегенді білдірмейді. Сондай-ақ зерттеу әр адамға қандай жаттығу түрі немесе жүктеме мөлшері қажет екенін анықтамаған. Ол ересек шақта белсенділікті арттырған адамдардың көрсеткіштері жақсарғанын ғана көрсетеді.

Төмендеудің себебі әлі толық анықталған жоқ

Ғалымдар дене қабілетінің өзгеруіне әсер ететін биологиялық үдерістерді әлі зерттеп жатыр. Бұлшықет жасушаларының, жүйке жүйесінің және жасушада энергия өндіретін митохондриялардың жұмысы ықпал етуі мүмкін деген болжам бар. Жас ұлғайған сайын бұлшықет массасы азайып, оның өсу мен қалпына келуге жауап беруі өзгеруі ықтимал. Алайда бұлар осы зерттеуде себеп ретінде дәлелденген жоқ.

Ұзақ мерзімді бақылау уақыт өте көрсеткіштердің қалай өзгергенін көрсетеді, бірақ өзгеріске нақты не себеп болғанын өздігінен дәлелдемейді. Қатысушылардың өмір салты мен денсаулығы да бірдей емес. Оның үстіне, зерттеуге 1958 жылы туған шведтік бір топ адам қатысқандықтан, нәтижені басқа елдің тұрғындарына немесе жеке адамға дәлме-дәл көшіруге болмайды.

Кейінгі зерттеулер нені қосты?

2026 жылы «Ғылыми есептер» (Scientific Reports) журналында жарияланған кейінгі зерттеуде сол шведтік топтың жүрек-қантамыр көрсеткіштері қаралған. 34 және 52 жаста аэробтық дайындығы жоғары болған адамдардың 63 жасында артериялары азырақ сірескені байқалған. Артерия сірессе, қан тамырлары қан өткенде кеңейіп-тарылуға икемсіз болады; бұл жүрек-қантамыр қаупімен байланысты. Байланыс семіздік, темекі шегу және қан қысымы сияқты белгілі қауіп факторларын есепке алғаннан кейін де сақталған. Бірақ бұл бақылау жақсы дене дайындығы артериялардың сіресуіне тікелей жол бермейді деп дәлелдемейді.

Тағы бір 2026 жылғы зерттеу «ГероСайенс» (GeroScience) журналында жарияланған. Тоғыз жыл бойы велосипед тебуді жалғастырған 82 егде адамда ең жоғары аэробтық қабілет орташа есеппен 19,7 пайыз төмендеген. Соған қарамастан, жаттығу сынағын аяқтаған қатысушылардың дерлік бәрі өз жасындағы салыстыру тобының 90-процентилінде немесе одан жоғары нәтиже көрсеткен. Яғни қабілет азайғанымен, олардың дайындығы қатарластарымен салыстырғанда жоғары болған.

«Америкалық медицина журналы» (The American Journal of Medicine) басылымындағы тағы бір 2026 жылғы зерттеуге 60–82 жастағы, бұған дейін жоспарлы жаттығу жасамаған 49 ер адам қатысқан. Төрт жыл ішінде апта сайын күш жаттығуын жасағандар дененің жоғарғы және төменгі бөлігіндегі күшін арттырған. Күш жаттығуын аэробтық жаттығумен ұштастырғандар аэробтық дайындығын да жақсартқан. Қатысушылар жаттығу бағдарламасын өздері таңдаған және зерттеу шағын болған; сондықтан нәтижені барлық егде адамға бірдей телуге болмайды.

Жеке адам үшін бұл нәтиже нені білдіреді

35 жас — дене қабілеті бір күнде өзгеретін шекара емес, зерттеуде орташа төмендеу байқалған кезең. Жаттығуды осы жастан кейін бастаған адам күшін немесе төзімділігін жақсарта алмайды деген тұжырымға негіз жоқ. Керісінше, зерттеулер ересек және егде шақта да физикалық мүмкіндікті арттыруға болатынын көрсетеді.

Бұл нәтижелер нақты адамға арналған емдік кеңес те, белгілі бір жаттығу жоспары да емес. Денсаулық жағдайы мен мүмкіндігі әркімде бөлек. Ал зерттеудің негізгі хабары қарапайым: жасқа байланысты кейбір көрсеткіштер төмендеуі мүмкін, бірақ белсенділікті сақтау мен арттыру дене дайындығын жақсартуға көмектеседі. Қозғалысты бастауға кеш емес, тек оның әсері қартаю үдерісін толық тоқтатпайды.

Тақырып бойынша оқыңыз

• Бағаланған 774 маржан түрінің 44 пайызы жойылу қаупінде
• Жасанды интеллект саналы ма: адам мен машинаға көзқарас қалай өзгереді
• Қытайдағы жасанды интеллект зерттеушілері неге елде қалуды таңдайды