Паразиттердің митохондрия ақуыздары жаңа емге жол ашуы мүмкін

Паразитке қарсы дәрі оның өзіне тән ақуызды нысанаға алса, адам жасушасына әсерін азайтуы мүмкін. Ғалымдар митохондрия ақуыздарын алты ағзадан салыстырып, адамда жоқ әрі паразиттердің бірнешеуіне ортақ ондаған ақуызды тапты. Бұл жаңалық безгек пен ұйқы ауруына қарсы ем іздеуге көмектесуі ықтимал, бірақ әзірге дайын дәрі немесе емдеу тәсілі жоқ.

Паразиттердің митохондрия ақуыздары кең ауқымда зерттелді

Жобаны митохондрия биологы Вамси Мута басқарған. Ол Ховард Хьюз медициналық институтында (Howard Hughes Medical Institute) жұмыс істейді. Зерттеушілер эукариоттар ағашының бірнеше тармағын қамтитын алты ағзаны қарастырды: бес біржасушалы паразит және бір өсімдік. Эукариоттар — жасушасының ішінде ядросы бар тірі ағзалар.

Митохондрия — жасушаға энергия өндіруге көмектесетін құрылым. Оның ядродан бөлек шағын ДНҚ-сы бар. Митохондрияны құрайтын ақуыздардың нұсқауының бір бөлігі сол ДНҚ-да, қалғаны жасуша ядросындағы ДНҚ-да сақталады. Бұған дейін бұл құрылым туралы білімнің көбі адам мен ашытқыны зерттеуден алынған.

Жаңа зерттеу нәтижелері 1 қазанда Cell, Cell Press Blue, Molecular Cell және Current Biology басылымдарында жарық көрген тоғыз мақалада сипатталған. Зерттеушілер алты ағзаның деректерін адам мен ашытқы митохондриясы туралы мәліметтермен біріктірді. Нәтижесінде 8 619 ақуыздан тұратын жиынтық жасалып, олар 3 199 топқа бөлінді.

Лямблиядан бұрын белгісіз ақуыздар анықталды

Зерттелген ағзалардың бірі — ішекте тіршілік ететін лямблия паразиті. Ол жыл сайын әлемде шамамен 280 миллион адамды жұқтырып, іш өтуіне себеп болады. Лямблияның митохондрияға ұқсас құрылымдары өте ұсақ әрі оттексіз ортада тіршілік етеді. Сол себепті оларды зерттеу қиын.

Ғалымдар лямблиядан митохондрияға қатысты 59 ақуыз тапты. Оның 32-сі бұрын белгілі болса, 27-сі жаңа болып шықты. Табылған ақуыздардың 34-інің қызметі әзірге белгісіз. Демек, жасушадағы кейбір үдерістердің қалай жүретіні әлі түсініксіз.

Ақуыз — жасушада белгілі бір жұмыс атқаратын молекула. Оны құралмен салыстыруға болады: біреуі затты тасымалдаса, екіншісі химиялық үдерісті жүргізеді. Бірақ қызметі анықталмаған ақуыздың нақты не істейтінін тек атауына қарап айту мүмкін емес. Ол үшін қосымша зерттеу қажет.

Адамда жоқ ақуыздар дәріге нысана болуы мүмкін

Жиналған ақуыз топтарының шамамен 43 пайызы Pfam деп аталатын үлкен ақуыздар қорында тіркелмеген. Сонымен бірге зерттеушілер эукариотты қоздырғыштарға ортақ, бірақ адамда жоқ 33 ақуыз тобын анықтады. Мұндағы «топ» дегеніміз — ұқсас ақуыздарды біріктіретін санат; ол жеке ақуыздың саны емес.

Мұндай айырмашылық дәрі іздеуде пайдалы болуы мүмкін. Егер ақуыз паразитте бар да, адамда болмаса, зерттеушілер сол ақуызды нысанаға алатын ем тәсілін қарастыра алады. Жоба авторлары табылған ақуыздар болашақта безгек немесе ұйқы ауруына қарсы ем әзірлеуге көмектесуі мүмкін дейді. Алайда зерттеу дәрінің әсерін тексерген жоқ және белгілі бір ақуыздың дәрі нысанасы бола алатынын дәлелдеген жоқ.

Алты ағзаны зерттеу барлық паразитті қамтымайды

Нәтиже митохондриясы зерттелген алты ағзаға қатысты. Оны барлық паразитке немесе адам ағзасына бірдей таратуға болмайды. Оның үстіне табылған ақуыздардың бір бөлігінің қызметі белгісіз, ал ақуыздар жиынтығын құрастыру олардың ауруға қалай әсер ететінін өздігінен көрсетпейді.

Зерттеу митохондрияның шығу тегі туралы ұзаққа созылған ғылыми пікірталасты да қайта қозғады. Ғалымдар митохондрия шамамен екі миллиард жыл бұрын бактерия архея жасушасының ішіне еніп, онымен бірге тіршілік ете бастағанда пайда болған деп есептейді. Мұндай өзара тіршілікті эндосимбиоз дейді. Жаңа ақуыздар тізімі осы көне құрылымды түсінуге дерек қосады, бірақ шығу тегі жөніндегі мәселені жалғыз өзі шешпейді.

Нәтиже емге емес, іздеудің жаңа бағытына жол ашады

Қазір бұл жұмыстың күнделікті емдеуге беретін тікелей пайдасы жоқ. Оның құндылығы — паразиттердің жасушасын адам жасушасынан ажырататын молекулаларды көрсеткенінде. Зерттеушілер алдымен ақуыздардың қызметін анықтап, кейін олардың дәріге нысана бола алатынын тексеруі керек. Сондықтан жаңалықты болашақ зерттеуге негіз деп түсінген дұрыс, ал ем табылды деп қабылдауға әлі ерте.

Тақырып бойынша оқыңыз

• Дене дайындығы 35 жастан кейін төмендей ме: зерттеу не көрсетті
• Бағаланған 774 маржан түрінің 44 пайызы жойылу қаупінде
• Жасанды интеллект саналы ма: адам мен машинаға көзқарас қалай өзгереді