Жасанды интеллект саналы ма: адам мен машинаға көзқарас қалай өзгереді

Жасанды интеллект адам сияқты әрекет етсе, оны саналы деп қабылдаймыз ба? Мюнхендегі зерттеу адамдардың машинадан айналасын аңғаруды байқауға дайын екенін, бірақ оған адаммен бірдей сана телімейтінін көрсетті. Бұл айырма технологияны сипаттайтын сөздерге де мән беру керегін аңғартады.

Зерттеушілер бірдей әрекетке берілген бағаны салыстырды

Зерттеуді Мюнхендегі Людвиг-Максимилиан университетінің зерттеушілері жүргізген. Ол «Когнишн» (Cognition) журналында жарияланған. Зерттеу жетекшісі — доктор Луи Лонгин; авторлар қатарында доктор Бахадор Бахрами мен профессор Офелия Дерой бар.

Зерттеуге шамамен 1 100 адам қатысқан. Зерттеушілер қатысушыларға әртүрлі жағдайға жауап беретін кейіпкерлерді сипаттап, олардың қоршаған ортаны қаншалықты аңғаратынын және саналы көрінетінін бағалауды ұсынған. Бір топқа кейіпкерлер жасанды интеллект жүйесі ретінде, екінші топқа дәл сол жағдайлардағы адамдар ретінде таныстырылған. Екі нұсқадағы әрекеттер бірдей болған.

Мысалы, кейіпкерлердің бірі дыбысқа жауап берген, енді бірі басқа адамның көңіл күйін таныған. Мұндай әрекеттерді адам да, жасанды интеллект те жасағандай сипатталған. Зерттеушілердің мақсаты — сырттай бірдей қылыққа адамдар екі түрлі ақыл-ой қасиетін қалай телитінін салыстыру.

Жасанды интеллект саналы ма деген бағада айырма байқалды

Қоршаған ортаға көбірек жауап берген кейіпкерлерді қатысушылар жалпы алғанда саналырақ әрі айналасын жақсырақ аңғаратын деп бағалаған. Бірақ «сана» туралы нақты сұрақ қойылғанда, баға өзгеше болды: ең белсенді жауап берген жасанды интеллектінің өзін қатысушылар ең аз жауап берген адамнан төмен бағалады.

Айналасын аңғару жөніндегі бағада көрініс басқаша болған. Адамдар мен жасанды интеллектке қатысты жауаптар ұқсас бағытта өзгерген. Демек, зерттеу адамдардың «байқау, жауап беру» қабілетін сана ұғымымен бірдей қабылдамайтынын көрсетеді.

Мұндағы айырманы күнделікті мысалмен түсіндіруге болады: есік ашылғанда қозғалыс датчигі жарықты жағады. Ол өзгерісті байқап, оған жауап берді деуге болады. Бірақ мұның өзі датчиктің ішкі сезімі немесе субъективті тәжірибесі бар дегенді білдірмейді. Зерттеу де осындай екі ұғымның адам санасында бөлек бағаланатынын қарастырған.

«Аңғару» мен «сана» бір мағына бермейді

Айналаны аңғару — сырттан келген ақпаратты байқау және оған жауап беру қабілетін білдіретін бейтараптау ұғым. Ал сана сөзі ішкі тәжірибе, яғни бір нәрсені өз басынан сезіну бар деген тереңірек мағына туғызады. Сондықтан адам машина дыбысты танып, жағдайға қарай жауап бере алады деп ойлағанымен, оны адам тәрізді саналы деп қабылдамауы мүмкін.

Зерттеу жетекшісі Луи Лонгиннің түсіндіруінше, адамдар жасанды интеллект айналасындағыны байқайды деп айтуға бейім, бірақ сана мәселесінде оған адамнан төмен баға береді. Профессор Офелия Дерой да жүйелер адамша сөйлеуге үйретілгендіктен, біз оларға психикалық күйді білдіретін сөздерді табиғи түрде қолданатынымызды айтады. Бұл сөздер жүйенің шынымен сезінетінін дәлелдемейді.

Сондықтан жасанды интеллектіні «мақсат қойды», «ойланды» немесе «сезінді» деп сипаттағанда, сөздің нақты нені білдіретінін ажыратқан жөн. Бір сөз әрекетті бейнелеуі мүмкін, ал екіншісі машинаның ішкі тәжірибесі бар деген әлдеқайда күшті тұжырымға жетелейді.

Зерттеу адамның пікірін өлшеді, машинаның санасын емес

Бұл жұмыс жасанды интеллектінің санасы бар-жоғын тікелей анықтамайды. Ол адамдардың әртүрлі әрекетті қалай бағалайтынын зерттеген. Сондықтан нәтиже машинаның саналы екенін де, санасыз екенін де дәлелдемейді; тек адам мен машинаға бірдей қылық көрсетілгенде адамдардың санаға қатысты бағасы бірдей болмайтынын аңғартады.

Нәтиженің нақты сандық көрсеткіштері берілмегендіктен, айырманың көлемін және оны қаншалықты кең топқа қолдануға болатынын бағалау мүмкін емес. Зерттеуге шамамен 1 100 адам қатысқанымен, нәтижені барлық адамға немесе жасанды интеллектінің барлық түріне бірдей таратуға негіз жеткіліксіз.

Күнделікті қолданысқа қатысты түйін қарапайым: жүйе ақпаратты танып, жауап бергені оның адамша сезінетінін білдірмейді. Жасанды интеллект туралы сөз таңдағанда, байқалатын әрекетті ішкі сана туралы дәлелденген тұжырыммен шатастырмаған дұрыс.

Тақырып бойынша оқыңыз

• Қытайдағы жасанды интеллект зерттеушілері неге елде қалуды таңдайды
• Тістегі қорғасын іздері ортағасырлық теңсіздікті аңғартты
• Полиэтиленді өңдеудің жаңа тәсілі оның жабысуын 90 есеге дейін арттырды