Жүсіп Баласағұни

Жүсіп Баласағұни (Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни, шамамен 1020 жылы туған) — Қарахан мемлекетінің ақыны, ойшылы, ғалымы және мемлекет қайраткері, «Құтадғу білік» («Құтты білік») дастанының авторы. Оның өмірі туралы мәлімет өте аз сақталған. Есіміндегі «Баласағұни» сөзі оның Баласағұн қаласынан шыққанын білдіреді. Деректерде ол философия, математика, медицина, астрономия, тіл және әдебиет салаларын жақсы білген адам ретінде сипатталады.

Дастанды ақын 1069–1070 жылдары Баласағұнда жаза бастап, он сегіз айда Қашқарда аяқтаған. Хижра жыл санауы бойынша бұл 462 жыл. Шығарма Қарахан әулетінің билеушісіне тарту етілді. Сол үшін автор «хас хажиб» («бас уәзір», «ұлы кеңесші») лауазымын алды. Дастан сол кезде түркі әлеміне түсінікті Қарахан түріктерінің тілінде жазылған. Шығыста ол «Мемлекет тәртібі», «Әкімдерге насихат», «Әкімдердің әдептілігі» деген атаулармен де белгілі болды. Бұл атаулар шығарманың негізгі тақырыбы елді басқару екенін көрсетеді.

Дастанның мазмұны төрт ұстанымға құрылған. Әділ заңды Күнтуды патша, бақ-дәулетті уәзір Айтолды бейнелейді. Ақыл-парасаттың өкілі — уәзірдің ұлы Ұғдүлміш, ал қанағат пен ынсапты дәруіш Одғұрміш бейнесі арқылы сөз етеді. Автор адамның қоғамдағы орнын, әділет, бақыт, ақыл және қанағат ұғымдарын мұсылман өркениетінің негізінде қарастырған.

Шығарманың үш қолжазбасы жеткен. Біріншісі 1439 жылы Гератта ұйғыр жазуымен көшірілген, қазір Венада сақтаулы. Екіншісін XIV ғасырда Мысырда араб әрпімен көшірген, ол Каирде тұр. Үшіншісі Наманганнан табылған, қазір Ташкенттегі Шығыстану институтында сақталған. Герман Вамбери дастанның бір бөлігін неміс тіліне аударып, 1870 жылы Инсбрукта жариялады. В. В. Радлов оның мәтінін 1890–1910 жылдары зерттеді. 1942–1943 жылдары Түркияда үш нұсқасы да үш том болып басылды. Дастанды Қ. Каримов өзбек тіліне, Н. Гребнев пен С. Иванов орыс тіліне аударды. Қазақ тіліндегі аудармасын 1986 жылы А. Егеубаев жасады. Ақынның қайтыс болған жылы белгісіз.