Білге қаған
Ежелгі түркі дәуірі · 1 мин оқу
Білге қаған (Могилян, 683–734) — Екінші Шығыс Түрік қағанатының 717–734 жылдардағы билеушісі, Күлтегіннің ағасы. Ол Орхон өзені бойындағы Өтүкен өңірінде дүниеге келген. Әкесі — мемлекеттің негізін қалаған Елтеріс (Құтлық) қаған, анасы — Елбілге қатұн, шыққан тегі — Ашина әулеті. Кейбір деректерде оның туған жылы шамамен 685 деп те көрсетіледі.
Білге тоғыз жасында әкесінен айырылды, содан кейін таққа әкесінің інісі Қапаған отырды. Білге он үш жасында «шад» атағын алды. Он жеті жасында таңғұттарға, он сегіз жасында алты чұб пен табғаштарға қарсы жорыққа қатысты. Кейін қырғыз, түргеш, қарлұқ, тоғыз оғыз жеріне аттанған жорықтарға да қатысты. Қапаған тұсында тайпалар арасындағы алауыздық күшейді. 716 жылы Күлтегін төңкеріс жасап, ағасы Білгені таққа отырғызды. Жаңа қаған Күлтегінді әскербасы етіп, ал қайын атасы Тоныкөкті мемлекеттік кеңесші етіп тағайындады.
Білге қаған алдымен шашырап кеткен тайпаларды қайта жинады. Оның билігін алғаш телестер, кейін түргештер мен қырғыздар мойындады. Ол ұйғырларға және татабыларға қарсы соғысып, Солтүстік Жоңғарияны қағанатқа қаратты. Күлтегін ескерткішіндегі жазуда қаған өзі туралы жалаңаш халықты киіндіріп, азын көбейту үшін түнде ұйықтамай, күндіз отырмай еңбек еткенін айтады. Сол жазбада оның түрлі көршілерге қарсы он екі рет соғысқаны да жазылған. 722 жылы түріктер Қытай әскерін жеңді. Осыдан кейін Білге қаған Таң империясымен бейбіт қатынас орнатып, еліне ұзақ тыныштық әкелді.
Тарихшылар Білге қаған, Күлтегін және Тоныкөкті мемлекетті бірлесе басқарған «үштік» ретінде атайды. Олардың тұсында қағанат қайта күшейіп, көне түрік жазуымен ескерткіш тастар қашалды. Бұл жазбалар бүгінде түркі халықтары тарихының маңызды дерегі болып табылады. Білге қаған 734 жылы уланып қайтыс болды. Одан кейін таққа ұлдары кезекпен отырды, ал іс жүзінде билік олардың анасы, Тоныкөктің қызы Бопының қолында болды.