Махмұд Қашқари

Махмұд Қашқари (Махмұд ибн әл-Хұсейн ибн Мұхаммед әл-Қашғари, деректер бойынша 1029–1101) — түркі тіл білімінің негізін салушылардың бірі, «Диуани лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») еңбегінің авторы. Ол Ыстықкөл жағасындағы Барсхан қаласында дүниеге келген. Кейбір деректерде бұл қала Шу бойында орналасқан деп көрсетіледі. Әкесі Қарахан әулетіне жататын әскери қолбасшы, Барсханның әмірі болған. Кейін отбасы Қарахан мемлекетінің саяси және мәдени орталықтарының бірі Қашқарға көшті. «Қашқари» деген лақап аты осыдан шыққан. Кей зерттеушілер оның туған және қайтқан жылын нақты белгісіз деп есептейді.

Махмұд Қашқарда білім алды. Кейін Бұхара, Нишапур және Бағдат қалаларында оқуын жалғастырды. Ол түркі тілінен бөлек араб және парсы тілдерін жетік меңгерді. Түрлі өлкелерді аралап, түркі тайпаларының тілін, тұрмысын және ауыз әдебиетін жинады. Өз заманында ол филолог, тарихшы, этнограф және географ ретінде танылды.

Басты еңбегі «Диуани лұғат ат-түрк» 1072–1078 жылдары Бағдатта жазылды. Бұл кітап сөздік қана емес, түркі халықтары туралы энциклопедиялық мағлұмат беретін жинақ болып саналады. Онда тайпалардың тіл ерекшеліктері салыстырылып, грамматикалық заңдылықтар түсіндірілген. Сонымен бірге ғұрып-салт, тарихи адамдар, ежелгі жырлар мен мақал-мәтелдер берілген. Кітаптағы нақылдардың бірі — «Бақыттың белгісі — білім». Ғалым түркі тілдерін тарихи-салыстырмалы тұрғыдан зерттеп, тарихи диалектологияның іргесін қалады. Оның бұл әдісі кейін Шығыс тіл мамандарына үлгі болды.

Еңбектің түпнұсқасы сақталмаған. Бізге 1206 жылы Абулфатх жасаған жалғыз көшірмесі жетті, ол қазір Стамбулда сақтаулы. Кітапты қазақ тіліне толық аударған — А. Егеубаев. «Диуани лұғат ат-түрк» бүгінде түркі тілдері мен мәдениетін зерттеуде таптырмас дерек көзі болып табылады. Махмұд Қашқари деректер бойынша 1101 жылы қайтыс болған.