Қожа Ахмет Ясауи

Қожа Ахмет Ясауи (шамамен 1093–1166) — ортаазиялық ислам уағызшысы, сопылық бағыттағы ақын және ойшыл, халық арасында Әзірет Сұлтан деген атпен де белгілі. Оның туған жылы туралы деректер әртүрлі: көп зерттеушілер ол 73 жыл өмір сүріп, 1166 жылы дүниеден өтті деген мәліметке сүйеніп, 1093 жылды көрсетеді, кейбір еңбектерде 1103 жыл аталады. Ол Сайрамда туып, ғұмырының соңын Түркістанда (Ясыда) өткізген. Әкесі Ибраһим шейх Исфиджаб өңіріне белгілі дін ғалымы болған, анасы Айша (Қарашаш) да осы өңірдегі Мұса шейхтың қызы еді. Деректерде оның Ибраһим есімді ұлы мен Гауһар Хошназ есімді қызы болғаны, ұрпағы негізінен қызынан тарағаны айтылады.

Ясауидің бойжеткен ортасы ислам білімі кең тараған өлке еді: Х ғасырдан бастап Исфиджаб, Отырар, Сауран, Сығанақ сияқты қалаларда медреселер ашылып, ханафи мазһабының ғалымдары қызмет еткен. Ясауидің алғашқы ұстазы Арыстан баб болды; кейінгі дерек авторлары оның ұстазынан он алты жыл тәлім алғанын жазады. Кейбір ортағасырлық еңбектерде ол Бұхарада Юсуф Хамаданиден білім алды делінеді, бірақ қазіргі кейбір зерттеушілер бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның шәкірттерінің ішінде Арыстан бабтың ұлы Мансұр ата, Сайид ата, Сүлеймен Бақырғани (Хакім ата) аталады.

Ясауидің басты еңбегі — «Диуани хикмет». Бұл — сопылық танымды өлеңмен түсіндіретін, адамгершілік пен әдепке үйрететін шығарма. Ол араб тілін білмейтін түркі жұртына түсінікті тілде жазылғандықтан, Құран мен хадистің негізгі ұғымдарын қарапайым халыққа жеткізуге көмектесті. Хикметтерде ақын өз өмір жолын баяндап, адамның өзін тануы арқылы Жаратушыны тануын, нәпсіден, менмендік пен тәкаппарлықтан арылуын, кішіпейіл болуын үндейді. Рухани жетілу жолы шариғат, тариқат, мағрифат және хақиқат деген төрт сатымен сипатталады, әрі шариғатсыз келесі сатыға өту мүмкін емес деп есептеледі. Ақын әділетсіз хандар мен бектерді, қазыларды да сынайды. Шығарманың түпнұсқасы сақталмаған, ол алғаш рет 1878 жылы басылып, кейін Ыстамбұл, Қазан, Ташкентте бірнеше рет жарық көрді; 1901 жылы Қазанда қазақ оқырманына арналған басылымы шықты. Ясауиге «Мират-ул Қулуб», «Пақырнама» еңбектері де телінеді.

Ясауи 1166 жылы Түркістанда қайтыс болды. XIV ғасырдың аяғында Әмір Темірдің бұйрығымен оның қабірінің үстіне күмбезді ғимарат салынды; бұл құрылыс бүгінде ортағасырлық сәулет өнерінің ескерткіші ретінде белгілі. «Диуани хикмет» түркі әдебиеті мен тілінің, сондай-ақ қазақ халқының ертедегі мәдениеті мен тарихының құнды жәдігері болып саналады.