Күлтегін

Күлтегін (685–731) — Екінші Шығыс Түрік қағанатының әскери қолбасшысы және мемлекет қайраткері, Білге қағанның інісі әрі оның билікті бірге жүргізген серігі. Ол қағанаттың негізін қалаған Құтлұғ (Елтеріс) қағанның екінші ұлы болып, Ашина әулетінде дүниеге келген. Шешесі — Елбілге қатун. Күлтегін жеті жасқа толғанда әкесі қайтыс болып, таққа ағасы Қапаған қаған отырды (692–716). Жастай жетім қалған бала Қапағанның қамқорлығында өсті.

Ол өте ерте жастан соғыс өнеріне араласты. Білге қаған өз інісіне арнап орнатқан ескерткіш тастағы жазуда Күлтегіннің он жасында ер атанғаны айтылады. Тарихшылар бұл оқиғаны 694 жылы табғаштармен (Қытай әскерімен) болған соғыспен байланыстырады; сол жорықта Қапаған көп тұтқын алған. Ескерткіш мәтінін жазған Йолығ тегін батырдың жорықтарын жылма-жыл тізіп береді: он алты жасында соғдылар мен алты чубқа қарсы жорықта, жиырма бір жасында Чача Сеңүнмен шайқаста ерекше көзге түскен. Мәтінде оның астындағы бірнеше аттың ұрыста өлгені, сауыты мен қалқанына көп оқ тисе де, өзі аман қалғаны баяндалады.

Жиырма алты жасында Күлтегін қырғыздарға қарсы аттанған әскерде болды, бұл жорықта қырғыз қағаны қаза тауып, олардың жері қағанатқа бағындырылды. Одан кейін Тоғу қаласы маңындағы ұрыс, оғыздармен және түргештермен болған соғыстар жазылған. Қапаған қайтыс болған соң, 716 жылы Күлтегін ағасы Білгемен бірге Қапағанның ұлы Бөгүді тақтан тайдырып, билікті Білгеге алып берді. Білге қаған 716–734 жылдары билік құрды, ал Күлтегін бас қолбасшы ретінде мемлекеттің әскери ісін басқарды. Ағайынды екеуінің бірлескен басқаруы кезінде қағанат нығайды.

Күлтегін шамамен қырық жеті жасында, 731 жылы қайтыс болды. Деректер оның өмірінде соғыссыз өткен жыл аз болғанын көрсетеді. Оны жерлеуге көрші елдерден елшілер келген. Қабірі басына көне түркі жазуымен ел тарихы мен батырдың ерліктері қашалған ескерткіш тас орнатылды. Бұл жазба ерте түркі тілі мен тарихын зерттеуде құнды дерек болып саналады. Ескерткіштің ғылыми көшірмесі Астанадағы Еуразия ұлттық университетінің бас ғимаратында қойылған.