Әл-Фараби

Әбу Насыр әл-Фараби (Әбу Насыр Мұхаммад ибн Мұхаммад Тархан ибн Ұзлағ әл-Фараби ат-Түрки, шамамен 870–950) — түркі тектес ойшыл, философ, математик, музыка зерттеушісі. Ол Сырдария бойындағы Фараб (Отырар) қаласында дүниеге келген. Араб тарихшылары ибн Хаукал мен ибн Халликанның еңбектерінде оның аталарының есімдері (Тархан, Ұзлағ) түркі тілінде берілген. Фараб қаласы ғалым туғаннан бір ғасырдан астам уақыт бұрын ислам дінін бейбіт жолмен қабылдаған еді.

Әл-Фараби алғашқы білімін туған жерінде, Отырар медресесінде алды. Он екі мен он алты жас аралығында керуенге ілесіп, Бағдатқа аттанды. Кейін Шаш, Самарқан, Бұхара, Харран, Мысыр және Халеб (Алеппо) қалаларында оқып, көптеген ғалымдармен пікір алмасты. Аббас халифатының астанасы Бағдатта сол кезде «Бәйт әл-Хикма» деп аталатын ғалымдар үйі мен бай кітапхана жұмыс істеді. Ол алғашында ақын, әнші және күйші ретінде танылды. Кейін грек ойшылдарының қолжазбаларын зерттеуге ден қойды. Дәстүрлі деректерде оның жетпіске жуық тіл білгені айтылады.

Ғалымның философия, логика, этика, тіл білімі, математика, медицина, музыка және жаратылыстану салаларында 150-ге жуық трактат жазғаны белгілі. Ол Аристотельдің «Метафизика», «Категориялар», «Бірінші және екінші аналитика» сияқты еңбектеріне түсіндірме жазды. Осы қызметі үшін «Екінші ұстаз» атанды. «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы», «Азаматтық саясат», «Фусул әл-мадани» трактаттарында қоғам, мемлекет, бақыт және ізгілік мәселелерін қарастырды. Ол адамның жетілуі білім мен тәрбиенің ұштасуына байланысты деп есептеді. «Философияны үйрену үшін қажетті шарттар туралы трактатында» философияны меңгерудің тоғыз шартын атады. Медицинада тән мен жанның саулығын бірге қарастырды. Ол Құран мен Хадиске сүйенетін мұсылман ғалымы болған. Ғалым ислам әлеміндегі мазһабтардың жақындасуын және араб, парсы, түркі халықтарының татулығын жақтаған.

Әл-Фарабидің еңбектері антика мұрасы мен ислам өркениетінің ғылымын жалғастырды. Олар Шығыс пен Батыс ойшылдарына әсер етті. Кеңес кезеңінде ғалым көбіне діннен тыс ойшыл ретінде көрсетілді. Алайда оның мұрасы мұсылман ғылымы дәстүрінің ішінде қалыптасқан. Деректер бойынша ол шамамен 950 жылы қайтыс болған.