Абылай хан (3-бөлім)

Адамзаттың баласы
Атадан алтау тумас па?
Атадан алтау туғанмен,
Оның ішінде біреуі арыстан болмас па?!
Арыстанының барында
Жорғасы болса мінісіп,
Торқасы болса киісіп,
Толғамалы қамшы алып,
Толғай да толғай дәурен сүрмес пе?!
Сөйтіп жүрген кезінде
Арыстаннан айрылса,
Қанаты түптен қайрылса,
Ел шетіне жау келсе,
Ел ішіне дау келсе,
Бел буып жауға шаба алмай,
Белдесіп жауды жеңе алмай,
Алдына келген жақсының
Қадірін де біле алмай,
Қадір-құрмет қыла алмай,
Артында қалған жамандар
Бас-басына тозбас па?!

Бұқарекең – біз келдік
Ақан, Төбет байларға.
Бесті берсең семіз бер,
Жаздай мінер жайлауға.
Бермеймін деп атама,
Асауыңды матама,
Шылбырынан бір тартсам,
Шамырқанып, шамданып,
Шалқасынан жата ма?!
Алпыстағы Бұқардың
Сілесі құрып қата ма?!
Құлдарың мен күңдерің
Мерекеге бата ма?!
Келіп едім өзіңе,
Түнеугі айтқан сөзіңе.
Тіпті разы болмаймын
Керегенің басында
Екі қарыс бөзіңе!
Бермей қалсаң осы жол,
Жолықпан деп ойлама
Жортуылшының тезіне.

Шашырап шыққан қандар көп,
Шашау жатқан малдар көп.
Қайсыбірін айтайын,
Айта берсем сөздер көп.
Үй артында төбешік,
Ерттеулі тұрған ат болар.
Қариясы кімнің бар болса,
Жазулы тұрған хат болар.
Өзіңнен туған жас бала
Саудагердей сарт болар.
Өзіңмен бірге туысқан
Алаштан бетер жат болар.
Сыйынған пірін саудалар,
Бір құдайға шет болар.

Өтермемен кетер ме
Жарлы-жақыбай байғұстар?
Байдың малын көтерме:
Өлтіріп алсаң пәлесің
Төлеуге шашын жетер ме?!
Аздың да ісі бітер ме,
Көптің де ісі жетер ме,
Көп ішінде бір жалғыз,
Сөйлеп те сөзі етер ме?!

Рулының оғы қалса, табылар,
Жалғыздың тартатұғын
Жағы қалса, табылмас.
Әкесіз бала сұм жүрек,
Жиын болса, бара алмас,
Барғанмен, орын ала алмас.
Екі көзі жаудырап,
Тұлымшағы салбырап,
Күнінде соның не болғанын білмеймін.
Әкелі бала жаужүрек,
Жиын болса, барады,
Барса, орын алады.
Бітірер сенің дауыңды,
Қайтарар сенің жауыңды,
Күнінде тастан өтер жебесі.

Арту, арту бел келсе,
Атан тартар бүгіліп.
Алыстан қара көрінсе,
Арғымақ шабар тігіліп.
Ел шетіне жау келсе,
Ерлер шығар түрініп.
Ел ішіне дау келсе,
Азулы сөйлер жүгініп.

Абылай ханның қасында
Бұқарекең жырлайды,
Жырлағанда не дейді?
Соғыспа деп жырлайды
Бұқарекең деген кәріңіз,
Соғыссаң, кетер сәніңіз.
Бізден бұрын өтіпті
Әзіреті Әлі шеріңіз.
Жаулық жолын сүймеңіз,
Мынау жалған сұм дүние
Өтпей қалмас демеңіз,
Мұсылман болсаң, кетіңіз,
Сырдарияның суынан
Көлденең кесіп өтіңіз.
Үш жыл малды ту сақтап,
Жиделі байсын жетіңіз.
Шұрайлы жердің ұйығы
Адамы жүзге жетпей өлмеген,
Малы екі рет төлдеген,
Қатын, бала қамы үшін
Солай тамам кетіңіз.
Менің жасым тоқсан үш,
Мұнан да былай сөйлеуім
Маған болар ауыр күш.
Өлетұғын тай үшін,
Қалатұғын сай үшін
Қылмаңдар жанжал, ерегес.
Бұ қылықты қоймасаң,
Құдайдың бергеніне тоймасаң,
Егер тілімді алмасаң,
Көрерсің сонан тепіріш.

Шүршіт келем деген сөз бар-ды
Көктен түскен төрт кітап –
Енжіл атты кәләмда.
Егер шүршіт келмесін,
Егер шүршіт қаптаса,
Алып бір кетер ақтарып
Көмулі көрден денеңді.
Шүршіт келсе, Сырға көш,
Ішетұғын суы бар.
Келіп сізді қамайды,
Үй түндік пен белеңді.
Баяғыдай еркіндеп,
Сарыарқада қалмаңыз,
Сірә ғана шер енді.
Шүршіт келсе, жарамас,
Ай-түйіне қарамас.
Сай суындай сарқырап,
Қалай көшіп барасың?
Найман жатыр өреңде,
Қырғыз жатыр шөленде,
Атың жатыр белеңде,
Түйең жатыр өлеңде!
Он сан алаш билігі
Хан Абылай төреңде.

Ай, Абылай, Абылай!
Сен мен көргенде
Тұрымтайдай ұл едің,
Түркістанда жүр едің.
Әбілмәмбет патшаға
Қызметші болып тұр едің.
Сен қай жерде жүріп жетіктің?!
Үйсін Төле бидің
Түйесін баққан құл едің!
Сен жиырма беске келген соң,
Алтын тұғыр үстінде
Ақ сұңқар құстай түледің.
Дәулет құсы қонды басыңа,
Қыдыр келді қасыңа.
Бақ үйіне түнедің,
Алыстан тоят тіледің,
Қылышыңды тасқа біледің.
Алмаған жауың қоймадың,
Алғанменен тоймадың,
Несібеңді елден тіледің!
Абылай-ау, Абылай,
Момынға келіп бек болдың,
Атасын білмес ұл едің.
Атаңның тегін сұрасаң,
Арқар ұранды жат едің,
Қай жеріңде төре едің?!
Қарсы мен Құзарда
Жалаңаяқ жар кешіп,
Бөз тоқыған сарт едің.
Шешеңді және сұрасаң,