Өтірік ертек (4-бөлім)

Бұл – Құдайдың жазуы,
Өзгертпек пе жазуды?!
«Анау көрім қазылған,
Бұл әзелде жазылған»,–

Де де, үндемей жүре бер!
А, құтырған құлдар-ай!
Иесін қапқан мұндар-ай!
Ал, ендеше, өле бер!» –

Деді мысық, демікті,
Демін алды, тынықты,
Тұрды, кетті жайына.
Есін жиды көп тышқан,

Таққа тағы мінді хан,
Хан кірісті тойына.
Шәрбет, шарап алдырды,
Шарапқа сусын қандырды,

Сырнай-керней ойнатты.
Деді жұртқа: «Ит түге!»
Ханның осынау иттігі
Елді ауыр ойлатты...

Ел ел болсын дегендер,
Елдің қамын жегендер
Біріне-бірі сөз салды.
Аулақ үйге жиылды,

Ортаға үстел қойылды,
Дереу мәжіліс басталды.
Отырысты көп аға,
Қоңырау қақты топ аға,

Бүйірі бүлкіл қақты кеп.
Құжырайды, құнтиды,
Жырти көзі жылтиды,
Сөз аузынан ақты кеп...

«Ау, әлеумет, сөз мынау:
Мысық – бізге ата жау,
Бұл туралы қысқа сөз.
Ендігі сөз, хал мынау:

Арақ ішкен хан мынау,
Осыны ойлар келді кез.
Мысықты ата жау деуші ек,
Ханды асқар тау деуші ек,

Кімге пана болды хан?!
Даналығы осы ма?!
Паналығы осы ма?!
Елді жалмап, сорды қан.

Елдің көзі ылғи жас,
Хан тағында ылғи мас,
Бар білгені – бас алад.
Еңіреп жерді күңірентіп,

Бұқара қасқа қан жұтып,
Өз қанына шашалад.
Елді ұрысқа айдады,
Қарқылдады, қайрады,

Өзі қалды ордада.
Ел қазалы, көзі жас,
Хан тағында тағы мас,
Баққа ма осы? Сорға ма?

Күні кеше мысықты
Ұстасымен, кешікпей,
Керек еді дарға асу.
Зынданға оны жапқызды,

Тынықтырып,жатқызды!
Ақымақ ханда жоқ сасу...
Хан қырағы данам деп,
Ханның тілін алам деп,

Қырылды ғой ел бейбақ!
Ау, әлеумет, ойлаңдар!
Ойлап қана қоймаңдар!
Қырыламыз ба хан деп-ақ?!

Қой, хан деуді қоялық!
Ханның көзін жоялық!
Мысық та жау, хан да жау.
Біреуі оның тыстан жау,

Біреуі оның іштен жау;
Жаудың ісі – ел талау...»
Кеңесті осылай көсемдер,
Шерді ағытты шешендер,

Сөз бір жерге құйылды.
Жеті түнде қараңғы
Бүгежеңдеп, қараңдап,
Жұрт майданға жиылды.

Жұрт жиылды, кеңесті,
Кеңескенде не десті:
«Ханды қазір байлалық?!
Онсын ұстап мысықты ап,

Хан, мысықты қосақтап,
Қаңғырталық, айдалық!» –
Десті осылай дүркіреп,
Көшкен бұлттай жөңкіліп,

Жұрт жөнелді ордаға.
Арақ ішіп, қылжаңдап,
Өзінен өзі ыржыңдап,
Хан отыр ед ордада.

Ел қазалы, азалы,
Азалы ел – ызалы,
Қылды орданы күл-талқан.
Ықылық атып қақалып,

Қол-аяғы маталып,
Домаланып қалды хан.
Жұрт жөнелді жөңкіліп,
Жалаулары желкілдеп,

Аттан салып қиқулап.
Будақ-будақ бу шықты,
Бу ішінен ту шықты,
Шуылдады шиқылдап.

Лап қойысты мысыққа,
Атып тұрып мысық та
Тап-тап берді маңайға.
Талай жүндер жұлынды,

Талай жері тілінді,
Ажал жетті талайға.
Көзді оттай ойнатты,
Ә дегенде тым қатты

Сұм мысықтың қарқыны.
Соғыса алмай көсіліп,
Қалың тышқан қырылып,
Қара қанға қалқыды.

Соныменен, сөз қысқа,
Айдап ап кеп ордаға,
Мысықты ұстап, байлады.
Шөп те болса көп тышқан,

Ханды қосып, ордадан
Екі сұмды айдады.
Қол ұстасып хан, мысық,
Екеуі де қан құсып,

Түннен бетер түнерді.
Қираң басып жөнелді,
Алақайлап ел енді,
Қуанышқа кенелді.

Едірейіп, қалқиып,
Тырбық бұты талтиып,
Сөз сөйледі қаптесер:
«Бірің сенің – тыстан жау,

Бірің сенің – іштен жу,
Кет, қанішер! Баскесер!
Кет, екі жау! Қаңғып өл!
Еркін қалдың, қалың ел!

Еңіреме енді, жасың тый!
Енді сені талау жоқ!
Енді құл ғып қанау жоқ!
Өзіңе-өзің болдың би!»

Соныменен, хан, мысық
Кетті қаңғып қан құсып,
Қуанышта қалың жұрт.
Деп: «Бұғаудан босандық!»

«Жасасын,– деп,– бостандық!»
Қол соғылды шарт та шұрт.
Біреу тұрды, биледі,
Біреу керней күйледі,

Дабыл даң-дұң қағылды.
Бітті осымен кеңесім,
Тыңдаушы енді демесін:
«Онсын тышқан не қылды?..»

Енді ертегім байыды,
Ертегімнің айыбы:
Кемі – өтірік, көбі шын.
Жоламас ем азға да,

Керек болды азғана
Өтірік қосу көп үшін.
Бұл аздың да, оқушым,
Қайта оқышы, бәрі шын.

Шыны мынау – бұл мысал.
Ертегімнің басында
Бала біткенге ашына
Жұмбағымды есіңе ал.

Бір дегенім – білеу ғой,
Екі десем – егеу ғой,
Үш дегенім – үскі ғой.
Мысық – талаушы екені,

Ханның – қанаушы екені
Енді есіңе түсті ғой.
Екі жауын осынау
Қылған кейін ханталау

Қалың тышқан – қалың ел.
Төртімді енді төсек деп,
Бесімді енді бесік деп,
Өзің енді тарта бер.

Тоғызымды – торқа де,
Сегізімді – серке де,
Жетімді – енді желке де.
Ерте, ерте, ертеде,

Ешкі жүні бөртеде,
Құйрығы оның келте де!