Өтірік ертек (3-бөлім)

Ордасына ханының
Жетті жасы сорғалап.
Өкпе ауызға тығылды,
Жетті екеуі, жығылды:

«Осылай да осылай».
Тақта отырған хан, уәзір –
Қабақ қарын екі дүр
Десті: «Апырым-ай, бұл қалай?!»

Хан бүйірді таянды:
«Осылай болу аян-ды...
Мысық бола ма, өйтпесе?!
Ойла жылдам, әй, уәзір!

Осыған ақыл тап қазір,
Басыңды алам, әйтпесе!»
Ханның басы қақиды,
Уәзір көзі ақиды,

Беті күлдей болды қу.
Құп-қу болды, бозарды,
Терлеп кетті, қызарды,
Айтты: «Амал – соғысу.

Тышқан деген қалың ел,
Ерлігімен мәлім ел,
Алты әлемге даңқы бар.
Айбынды, айбарлы арыстан,

Ойы – дария, данышпан
Сіздей дана ханы бар.
Аттаналық қол болып,
Қол болғанда, мол болып,

Жауға соғыс ашалық.
Қанды судай шашалық,
Мысық жынын басалық,
Ұстап, дарға асалық!»

Хан бүйірді таянды:
«Осылай болу аян-ды...
Мысық бола ма өйтпесе?!
Жауға аттансын ел тегіс!

Қанын төксін көл-теңіз,
Басын алам, әйтпесе!»
Соныменен күн батты,
Түн түнерді, таң атты,

Қол қозғалды, ағылды.
Жер қайысты дірілдеп,
Сырнай, керней гүрілдеп,
Дабыл даң-дұң қағылды.

Қара ағаштай көп найза,
Күнде ойнады көк найза,
Алдаспандар жарқылдап.
Желкілдеді жалаулар,

Желпілдеді танаулар,
Хан қақалды қарқылдап.
Ордасында хан қалды,
Ханмен біраз жан қалды:

Ақсүйектер, төрелер –
Қалың елді құл қылып,
Бұзықтығын пұл қылып,
Жатып ішер немелер.

Кетті сөйтіп қалың қол,
Қалың қолы – қалың ел.
Көбі – ойлы, азы – мәз.
Талайы барад тұнжырап,

Талайы барад қан жылап,
Көбі – жаяу, аттысы – аз.
Соныменен, қол кетті,
Қол кеткенде, мол кетті.

Барды, кірді соғысқа.
Мұны өтірік демеңдер,
Күңіренді көк пен жер,
Өзге соғыс соғыс па?!

Будақ-будақ бу шықты,
Бу ішінен ту шықты,
Шыпқылдаған шықты шу.
Шұрқ-шұрқ болды көбелер,

Дал-дұл болды денелер,
Айқай-ұйқай, ызы-шу.
Соныменен, сөз қысқа,
Шәйіт болды көп тышқан,

Мысықты ұстап, байлады.
«А, қанішер неме!» – деп,
Басқа, көзге төпелеп,
Ханға, ордаға айдады.

Хан бүйірді таянды:
«Осылай болу аян-ды...
Көрсетпе итті көзіме!
Жап зынданға қараңғы!

Қатыр аштан арамды,
Қыл бұрау сал өзіне!
Ертең әпкел ордаға,
Сот құрармыз ордада,

Бүгін пәлен демелік.
Бүгін өңшең майталман –
Қаза тапқан майданда
Шәйіттерді көмелік!»

Айтты да хан тоқтады,
Жұрт хан сөзін құптады,
Шақырылды елге азан.
Молда келді мөлиіп,

Сопы келді сүмиіп
Сәлделері бір қазан.
Қылмың қақты, қуанды,
Білектерін сыбанды,

Аруланды өліктер.
Өлік көрсе молдалар,
Сілекейі сорғалар,
Өтірік десең, өліп көр.

Табытқа өлік салынды,
Қара тулар алынды,
Көшті молда бастады.
Қолына алып құранды,

Бір әннен соң бір әнді
Түйдек-түйдек тастады.
«Тәбәрікті» тұқыртып,
«Жасынды» ашып сыпыртып,

Суылдатып келеді.
Аузында – Алла, ойында:
«Қанша түсер қойынға?..
Жуырда кім өледі?»

Жетті табыт бейітке,
Түсіріліп шейіттер,
Көрге дереу көмілді.
Көрге көлгір молданың,

Жұртты алдағыш жорғаның
Өтірік жасы төгілді.
Соныменен күн батты,
Дамылдады, ел жатты,

Хан түн бойы қылды той.
Талай халық қаралы,
Талай халық жаралы,
Хан үйі – той, елде – ой...

Тоймен, оймен өтті түн,
Таң білінді, дүние – тын.
Ұлы сәске ел тұрды!
Зындандағы мысықты

Қарғылап ап күшіктей,
Жендет ордаға ап жүрді.
Ханның көзі жыртиып,
Қабақ қарны бұлтиып,

Тақта жатыр жантайып.
Қасында отыр уәзірі,
Тақсырлауға әзір-ді
Қос құлағы қалқайып.

Хан қорқорын тартады,
Алдында айбалталы
Жендеттер тұр қақиып.
Хан қарады мысыққа,

Қарады оған мысық та
Ашулы көзі ақиып.
Хан уәзірмен кеңесті,
Кеңескенде не десті:

«Тұқымын мұның құрталық!
Жалпы жұртқа жар қылып,
Майданға анау дар құрып,
Дереу дарға тарталық!»

Дереу жарлық берілді,
Майданға дар құрылды,
Мысық та алып барылды.
Хан да келді қолымен,

Ырс-ырс етіп, қолымен
Сипап қабақ қарынды.
Хан таяққа таянды:
«Осылай болу аян-ды...

Сал арқанды! Сал!– деді.–
Жендет, енді жақында!
Көм қылышты батырға!
Ал! Ал басын! Ал!» – деді.

Сонда мысық бұлқынды,
Жан ұшырды, жұлқынды,
Көзі шоқтай жайнады.
Тұсауды үзіп күшімен,

Қыл арқанды тісімен
Бытыр-бытыр шайнады.
Босанды да тап берді,
Тап бергенде, шап берді,

Бірді белден тістеді.
Тышқан тырым-тырақай...
Әттең ғана дүние-ай,
Хан ауызға түспеді.

Мысық кәрмен қарғыды,
Ерсіл-қарсыл орғыды,
Шиқылдатты талайды.
Дар майданнан жын ойнақ

Қылды мысық әп сәтте-ақ
Жып-жылмағай маңайды.
Сөйтіп, мысық топыр қып,
Демін алып отырды.

Сөз сөйледі бұлайша:
«Жүрсейші иттер тек босып,
Олар – тышқан, мен – мысық,
Жеңеді олар қалайша?!

Өңшең шірік, пасықтар!
Ажалына асықтар,
Көрді көрмей қазулы!..
Олар – менің азығым,