Құлмамбет, Түбек, Тезек ақындардың айтысқаны (Ә. Нұрлыбаев нұсқасы) (1-бөлім)

Құлмамбет:
Хан Теке, қасиетің ұшқындаған,
Жан едім өз бетіммен іс қылмаған.
Тұлпардың тұяғындай асыл едің,

Ышқынып жау келгенде, пысқырмаған.
Ежелден темір сауыт жігіт едің,
Найзаны қиясына қыстырмаған.
Тұлпардың озып жүрген біреуі едің,

Шапқанда шылауына шаң жұқпаған.
Тезек:
Ақын деп, шіркін, сенің неңді мақтар?
Көк мұзға тағасыз ат сырғанақтар.

Ақыннан сондай үлкен қаупің жоқ па,
Жүрмей ме сырттан сұрап зəнталақтар?
Құлмамбет:
Бетіне мысықтай-ақ бір шабайын,

Түбектің барлық жайын ұқтыр маған.
Адамның қара тілді бұлбұлысың,
Сөзіңді адамзатқа ұттырмаған.
Болғанда ер ағадан, тон жағадан,

Соғады арлан бөрі тау сағадан.
Кепəрат сондайыңа болайын деп,
Алтынды аттап жүрмін босағаңнан.
Қаптаған қалың өртке қарсы шаппай,

Қатын боп қашалық па осы арадан?
Ордаңның халімізше қызметі үшін
Айналып қорғап жүрміз қанша бір жан.
Кұлмамбет – менің атым – Құланаян,

Екенім Құланаян Құдайға аян.
Түбектің сарындары жаман еді,
Тақсыр-ай, мұның жайын қылшы баян.
Мұндайда сөз табады ердің ері,

Хан Тезек, болып тұрсың елдің белі.
Тақсыр-ай, біз жеңілсек, өз намысың,
Бар ма еді бұл Түбектің кемдіктері?
Тезек:

Арқадан Найман ауып келген деймін,
Дəулеті біздің елден төмен деймін.
Аштықты доңыз жылғы көтере алмай,
Нан алып, кісі сатып, жеген деймін.

Бəрің де бұл Түбектен бұрын сақтан,
Түбекті ұшан-теңіз өлең деймін.
Біреуі қатынының жады қылып,
Жеті жыл шөгіп жатқан шемен деймін.

Болмасын тəкаппарлық, мақтан деймін,
Түбектен күні бұрын сақтан деймін.
Арқадан Қаракерей ауып келіп,
Доңызда біздің ел шапқан деймін.

Сонда хан ордасына кіріп келген Түбек:
Ассалаумағалейкум, хан ордасы,
Жаратқан Құдай артық нəн ордасы.
Қызырдың шылауына қызмет қылған,

Желаяқ үш жүздегі мен жорғасы,
Қызырың қыз ойнамас болып жүрген,
Жүрмісің аман-есен, жұрт ағасы?
Келмейтін мұсылманның шегіндегі,

Абылай бақыт қонған мұнарасы.
Пері ме, періште ме, адамзат па,
Адамға мəлім емес бұл арасы.
Бұлардың қай нəсілден жаралғанын

Секілді тіл үйірген тау шиесі.
Ақ сүйек, алтын жүзді, даңғыл жүрек,
Адамның бұл жақтағы əулиесі.
Жарасқан ақ боз атқа, Асан тамға,

Жігітсің саяң түскен мұсылманға.
Атаңның ақ аруағына нары келді,
Кеткелі сəлемдесіп Тезек ханға.
Самұрықтың екі басты балапанын,

Өлсем де, теңгермеспін тірі жанға.
Атаңның қанды бармақ құсы келді,
Тиіскен қиясынан қашқан аңға.
Жау шапқан қиясынан айбалтасы,

Атаңның бақ қонғаннан басып санға.
Атаңның Алтай інді ақ бүркіті
Айналып келіп отыр осы таңға.
Бар еді қонақтайтын бір тоғызым,

Көрінген мұнарландым мына жолда.
Олжа алған, оза шауып, кер маралым,
Қазақтың мекен еттің Кеңаралын.
Баршасын жер-дүниенің өрт алғанда,

Қорғалап бір бұтаға паналадым.
Қырандай аспандағы көз жіберіп,
Келешек болар істі аңлағаным.
Затыңа зиярат қылып келейін деп,

Атаңның аруағы еді арнағаным.
Пері емес, періште емес, азамат-ақ,
Қасиет Алла берген қолда барым.
Адамның баласынан артық туған,

Пөлкендік, өз əлінше жандаралым.
Хан Тезек, манаурамай, байқап отыр
Түбектің ұрандаған бар хабарын.
Тұяғы ақ бүркіттің сая тисе,

Демегін: «Келгеніңді аңламадым».
Абылай аққу еді өрге жүзген,
Секілді ақ балапан көлге жүзген.
Дəулеті Абылай хан қонғаннан соң,

Ағыздың сүттен бұлақ іргеңізден.
Сайтанның, кесірленіп, тілін алсаң,
Бақ-дəулет, айрыларсың дүниеңізден.
Ішінде көп ағаштың екпе алмадай,

Дабыспаз жігіт едің көк қарғадай.
Дəулеті Абылай хан қонғаннан соң,
Кетіпсіз Құдайды да еске алмай.
Дабысың тау көріктей гуілдеп тұр,

Сартылдар қылған ісің төс балғадай.
Тартасың аяғыңды, хан Тезегім,
Тұрғанда бақытың борап жауған қардай.
Түбекті кеп отырған көремісің,

Алдыңа Түбек келді шөккен нардай.
Бала емес Түбек саған анау-мынау,
Аруақтың ескі құры, аты дардай.
Түбекті кеп отырған көремісің,

Жігіттің ұшқындаған желеңісің.
Құтылып оқталғаның кетпейтұғын
Адамның қара сырттан берені – сен.
Сөзінді жақтырмаған естімейтін

Құлақсыз заманның кереңі – сен.
Жұтса да дүниені, тоймайтұғын,
Жалмауыз, бұл дүниенің тереңі – сен.
Үш жүзден асқан Түбек келіп отыр,

Бір нəрсе бұл Түбекке беремісің?
Қисыққа барып келдім, тоғыз алып,
Қарғап па сені Құдай, онан қалып?
Төре емес, құл да берді алты тоғыз,

Бересің он тоғыз қып, ашуланып.
Есерден осы келген қауіп етсең,
Сүйекке бір тамғаны басуы анық.
Хан Тезек, қимадым-ай атыңды, атағыңды,

Кез келіп Түбек отыр ашып-арып.
Мен соның, кім хан болса, торғайымын,
Ез болсаң, тастап көрші басымды алып.
Енді Құлмамбет айтады:

Құлмамбет – менің атым – Құланаян,
Дегенім менің Құлан Құдайға аян.
Құлмамбет – менің атым Құлан еді,
Бəйдібек атамыздың ұраны еді.

Арғы атам – Төбей бидің төрт баласы,
Ұрандап төрт биікке шығар еді.
Майқы би Абылайды меншіктеніп,
Ханымнан құндыз қияқ сұрап еді.

Ешкімнің сұлтанымда таласы жоқ,
Осының меншіктеген мұрагері.
Қаламды бытыраңқы тарап жүрген
Əулеті Абылайдың сұрап еді.

Керейдің қаңғып жүрген шемен шалы,
Ие боп мынау қайдан шыға келді?
Бай болсам, бұл ордаға келемін бе?
Таң қалған Алаш ұлы өлеңіме.

Керейдің қаңғып жүрген шемен шалы,
Бұл жаққа тамашамын келгеніңе.
Мал іздеп əлі күнге қаңғып жүрсің,
Өзіңнің жақын қапты өлеріңе.

Қаңғыру қартайғанда жөн бе саған,
Ішіңнің қарамастан шеменіне?
Жасың да жүзден асып кетіп қапты,
Шыдамай жүр дейтұғын өтеріне.

Керейдің қаңғып жүрген кəрі айғыры,
Үйсіннің шайнатарсың дөненіне.
Алтайдан алжып ұшқан кəрі бүркіт,
Мəз болып тышқан алып жегеніңе.

Қисық құл, барғаныңда, тоғыз берсе,
Шіркін-ай, келтіріпті кемеліңе.
Төрені құл құсатып ала алмайсың,
Дəндеген кете бергін сол еліңе.

Төремді, айтыс-тағы, жеңсең, алғын,
Төремді, жеңілмесем, беремін бе?
Түбек сонда былай дейді:
Құлмамбет, осы сөзің жөн бе деймін?

Құдайға бəріміз де пенде деймін.
Менімен айтысуға, таз Құлмамбет,
Басыңа қайдан бітті кеуде деймін?
Жігіттің селтеңдеген серкесі өлер,

Шырағым, шыға қапсың дөңге деймін.
Əуелі, сен менімен айтыспай-ақ,
Кемдігін өз басыңның жөнде деймін.
Тапқансың сұмырайлық мінезіңнен,

Басыңда бір қылшық жоқ емге деймін.
Күшіңді маған қылар жұртқа қылып,
Басыңды тұзды сумен емде деймін.
Түбі осы жота жердің қаңбағысың,

Кетерсің қазір ұшып желге деймін.
Қызғыш құс қара жағал, к...і күйген,
Ие бола қалыпсың көлге деймін.
Қарашы көзінді ашып, таз Құлмамбет,

Адамың қалжыңдайтын мен бе деймін?
Əліңді байқамастан, айға шауып,
Мүсəпір боп қалыпсың демде деймін.
Халықтың несібесін ала берген

Ешкімнен қала алмайды кенде деймін.
Сен өзің байқап көрші, байғұс бала,
Біздің бақ сіздің бақтан кем бе деймін?
Адамды көп жасаған жақтырмасаң,

Жасыма менің келген келме деймін.
Егер мен шыныменен назалансам,
Шықпассың мұнан былай дөңге деймін.
Қаптатсам қара боран, кəрі жынды,